Ертеде Қарынбай деген өте кедей адам болады

Бір күні Қарынбай қаршыға салып жүргенде алдынан бір хан ұшырасады. Ханның өз қаршығасы қаз-үйрекке түспей, қапаланып тұрған екен. Сол сәтте хан Қарынбайдың қаршығасын көріп, бірден көңілі ауып, сұратады. Хан қалаған соң, Қарынбай амалсыз құсын беруге мәжбүр болады.

Қаршығасынан айырылған Қарынбайдың тұрмысы күрт нашарлайды. Ішер ас таппай, қапа болып отырып: «Ханның қалауын бергенде, ол да менің қалауымды неге бермесін?» — деп ойға қалады. Сөйтіп хан ауылына қарай барып, жолай ханның қойшысымен кездесіп, мұңын айтады.

Қарынбай ханға барып, сандықты сұрайды. Хан оның көңілін қалдырмай, қалағанын беріп шығарып салады. Ол күн шілденің аптап ыстығы еді. Жолда шөлдеп, Қарынбай бір ауылға соғып, бір үйге түседі.

Үйге кірерде ол сандығын қора ішінде ойнап жүрген балаларға: «Қарақтарым, мына сандыққа “Ашыл, сандығым” деп айтпаңдар» — деп ескертеді де, өзі ішке кіріп кетеді. Балалар қызығушылыққа беріліп, тыйымды бұзады: «Ашыл, сандығым!» — дегенде, сандықтан қаптаған мал қаптап шыға келеді. Бір қу бала «Жабыл, сандығым!» — деп еді, малдың бәрі қайта кіріп, жоқ болады.

Қасиетін ұққан балалар сандықты ұрлап, орнына басқа сандықты қойып кетеді. Қарынбай елге оралған соң жұртты шақырып, сандықтың кереметін көрсетпек болады. Бірақ «Ашыл, сандығым!» — дегені сол еді, сандық өзгеріссіз тұра береді. Жиналғандар ашуланып, оны сөзбен түйреп, ұялтады.

Қайтадан кедей хәлге түскен Қарынбай амалсыз ханға тағы барады. Бұл жолы да қойшы жолығып, тағы бір құпияны айтады: ханның үйінде сиқырлы қазан бар екен. Егер: «Піс, қазаным» — десең, қазан толған ет болып кетеді, ал: «Түс, қазаным» — десең, ет қайтадан жоқ болады.

Қарынбай ханнан қазанды сұрап алып, жолға шығады. Жолда баяғы ауылға тағы түседі. Сандыққа әбден дәндеген балалар бұл жолы қазанға «Піс, қазаным!» дейді — қазанның іші толы піскен ет болады. «Түс, қазаным!» дегенде, бәрі жоғалады. Олар тағы да қазанды ұрлап, орнына басқа қазан қойып кетеді.

Қарынбай елге келген соң жұртты қайта шақырып, қонақасы бермек болады. Қазанды ортаға қойып: «Піс, қазаным!» — дейді. Бірақ ештеңе шықпайды. Бұл жолы ел адамдары: «Сен бізді келемеж еттің» — деп, оны ұрып кетеді.

Амалы таусылып, не істерін білмеген Қарынбай тағы ханға аттанады. Қойшыға жолығып, енді не қалау керегін сұрайды. Қойшы: ханның бір шоқпары бар — дейді. Егер «Ұр, шоқпарым!» десең, ол ұра жөнеледі, ал «Басыл, шоқпарым!» дегенше тоқтамайды екен. «Соны қала», — деп кеңес береді.

Қарынбай ханнан шоқпарды сұрап алып, жолға шығады. Жолай баяғы ауылға қайта түседі. Балалар бұрынғыша аңдып, өзі үйге кіріп кеткенде қорада қалған шоқпарға: «Ұр, шоқпарым!» — дейді. Сол сәтте шоқпар алдарына түскеннің бәрін аяусыз ұра бастайды.

Балалар «Ұрма, шоқпарым!» деп жалынса да, шоқпар тоқтамайды. Қарынбай сыртқа шыға келгенде, бастары жарылып, қан-жоса болған балалар: «Ағатай, сандығың мен қазаныңды біз алған едік, әкеп берейік, шоқпарыңды тоқтат!» — деп жалынады. Қарынбай: «Басыл, шоқпарым!» — дегенде ғана шоқпар басылады. Балалар сандығы мен қазанын қайтарып береді.

Сөйтіп Қарынбай сандығын, қазанын, шоқпарын түгел алып, еліне аман-есен оралады. Көп ұзамай есепсіз малға ие болып, жұрт оны «Қарынбай бай» деп атайтын болады. Ал шоқпары барда, ешбір жау оның маңына жолай алмайды екен.