Қорқыт ата ескерткіші
Қорқыт ата: түркі әлеміне ортақ тарихи тұлға
Қорқыт ата — түркі халықтарына ортақ ұлы ойшыл, жырау және қобызшы. Ол артында әдеби-музыкалық мұра қалдырған тарихи тұлға ретінде кеңінен танылады. Қорқыт атаның өмір сүрген кезеңі жөнінде ғылымда әртүрлі болжам бар. Дегенмен зерттеулердің басым бөлігі оны Сырдария бойындағы оғыз-қыпшақ тайпалық бірлестігі арасында, шамамен X ғасырдың басында дүниеге келген деп көрсетеді.
Шежірелердегі дерек
Рашид әд-Дин «Жамиғ ат-Тауарих» еңбегінде Қорқыт атаны қайы тайпасынан шыққан десе, Әбілғазының «Түрік шежіресінде» оның тегі баят екені, оғыздардың елбегі болып, 95 жас жасап дүниеден өткені айтылады.
Зерттеушілер пікірі
Ә.Қоңыратбаев Қорқыт атаны XI ғасырдың басында қайтыс болды десе, Ә.Марғұлан еңбектерінде оның VII–VIII ғасырлар аралығында өмір сүргені туралы пікір кездеседі. Сыр бойына жақын жерде оның зираты болғанын Ә.Диваев және өзге ғалымдар да атап өткен.
Қазақ философиясы тарихында Қорқыт ата — ел бірлігін нығайтқан кемеңгер қайраткер, түркі дүниетанымының негізін қалаған ғұлама, әлемдік ой мәдениетінде өзіндік орны бар философ-гуманист ретінде бағаланады.
Үш өнердің тоғысы: абыз, күйші, жырау
Қорқыт ата туралы аңыздарда оның бойындағы үш қыр айрықша анық көрінеді. Бұл сипаттар тұлғаның тарихи бейнесін де, мәдени ықпалын да тереңдете түседі.
Біріншіден, ол оғыз-қыпшақ ұлысынан шыққан әйгілі бақсы, абыз.
Екіншіден, күйші, қобыз сарынын алғаш тудырған өнерпаз ретінде суреттеледі.
Үшіншіден, әйгілі жырау; оның жырлары оғыз-қыпшақ өмірін бейнелеген әдеби-тарихи мұра ретінде танылады.
Аңыздардың өзегі: туу, өлім және мәңгілік
Туылуына қатысты аңыз және есім мәні
Аңыз бойынша, Қорқыттың анасы оны құрсағында үш жыл көтерген, жылына бір рет толғақ қысып отырған екен. Қорқыт дүниеге келер алдында әлемді үш күн, үш түн бойы қою қараңғылық басып, сұрапыл дауыл соғып, ел-жұртты үрей билейді. Осы оқиғаға байланысты баланың атын «Қорқыт» қойған делінеді.
«Қорқыт» сөзінің мәні әрқилы түсіндіріледі: Ә.Қоңыратбаев оны «құтты адам, құт әкелетін адам» деп сипаттаса, С.Қасқабасов «өмір сарқылды, адам өлді» мағынасына жақындатады. Е.Тұрсынов «дада/деде» атауларын «насихат айтушы жырау» деп талдайды, ал В.Жирмунский Қорқыт атаны магиялық аспап — қобыздың иесі, шаман, абыз ретінде қарастырады.
«Өнерде ғана мәңгілік бар» деген идея
Аңыздарда Қорқыт ата өлімге қарсы күрескен, халыққа мәңгілік бақыт сыйлайтын жерұйықты іздеген данагөй ретінде көрінеді. Ол желмаясына мініп дүниенің төрт бұрышын кезеді. Бірақ қайда барса да алдынан көр қазып жатқан адамдар шығып, «Бұл — Қорқыттың көрі» деген жауап айтады. «Қайда барсаң да Қорқыттың көрі» деген мәтел осыдан қалған делінеді.
Қобыздың тууы
Ақырында Қорқыт ата туған жері — Сыр өңіріне оралып, мәңгілік өмірдің сыры өнерде деген ойға келеді де, қобыз аспабын ойлап табады. Кей аңызда өзен ортасына кілем төсеп, соның үстінде қобыз тартқанда күйдің күшімен суға батпайды делінеді.
Ажалдың бейнесі
Тағы бір нұсқада Қорқыт ата шаршап ұйықтап кеткен сәтінде судан кішкентай қайрақ жылан шығып шағып өлтіреді. Аңызда ажал ашық келмей, жылан кейпіне еніп келеді. Бұл «ажал айтып келмейді» деген түсініктің философиялық түйіні ретінде көрінеді.
Уақыт пен кеңістік туралы философиялық сарын
Қорқыт аңыздарындағы ірі философиялық мәселе — уақыт пен кеңістік. Қорқыт өлімнен қашып, ғарыш кеңістігін шарлағандай суреттеледі: бір жерден екінші жерге көшіп, қайда барса да сол түстің, сол ескертудің қайталануын көреді. Ақырында «жердің ортасын» іздейді. Аңыз желісінде бұл тұс — Сыр бойы, қазіргі Қорқыт моласы тұрған өңір ретінде айтылады.
М.Әуезовтің пайымы: Қорқыт ажалды тоқтатудың мүмкін еместігін мойындағысы келмей, табиғат аясына кетеді. Бірақ таулар да, жазықтар да, ормандар да оған өлім күтіп тұрғанын «айтады». Сонда ол шырғайдан алғашқы қобызды жасап, жер бетінде бірінші болып күй тартады — өлмеудің амалын өнерден табады.
Осы тұрғыдан қазақ аңызындағы Қорқыт бейнесі — өлімнен қашқан шаман ғана емес, қайта өмір үшін күрескен, құтқарушы күшті тылсымнан емес, өнерден іздеген алып рухани тұлға. Зерттеушілер оның мәңгілік іздеу идеясын шумердің «Гильгамеш туралы жырымен» салыстырады, ал М.Әуезов грек мифіндегі Прометей бейнесімен үндестіреді.
Нақылға айналған түйін
Қорқытқа телінетін ойлардың бірі: «Өмір барда — өлім бар; өзгеріс бар; өлмес өмір жоқ, сынбас темір жоқ. Бәрі өледі, өзгереді, ұмыт болады. Мәңгілік қалатыны — адамның тіршілікте істеген игі ісінің нәтижесі».
«Қорқыт ата кітабы»: жазба мұра және эпикалық әлем
Қорқыт атаның тарихи тұлға екенін айғақтайтын ең белгілі жазба ескерткіш — «Қорқыт ата кітабы» («Китаби дәдәм Қорқуд»). Онда Қорқыт жырау, ақылгөй, дана, көсем, бақсы және күйші ретінде бейнеленеді; кітап басында оның нақыл сөздері беріледі.
Нұсқалар және зерттелуі
Ғылымда қолжазбаның бірнеше нұсқасы белгілі: Дрезденде және Ватиканда сақталған мәтіндер кең тараған. XIX ғасырда бұл мұраны зерттеу және аудару ісімен академик В.В. Бартольд айналысып, жекелеген тармақтарын жариялаған. Қазақ тілінде Ә.Қоңыратбаев аудармасымен 1986 жылы алғаш рет басылды. Кітаптың 1300 жылдығы 1999 жылы ЮНЕСКО деңгейінде аталып өтті.
Тарихи-этнографиялық деректер
«Қорқыт ата кітабында» көркемдік кестелермен қатар тарих пен мәдениетке қатысты деректер мол: оғыз тайпаларының этникалық тегі, этнографиясы, мекені, әлеуметтік ахуалы туралы мәліметтер сақталған. Жыр желісінде оғыздардың бірде Сыр бойындағы қыпшақтармен, бірде Кавказ шегіндегі жаулармен қақтығыстары айтылады.
Кейіпкерлер әлемі
Эпоста Қазан (оғыз елінің көсемі), Бәмсі-Бейрек, Қан Төрәлі, Қара Бодақ, Қазан-Салор, Ораз және басқа да тұлғалар кездеседі. Ерлік сарындары басым: жорық, намыс, елдік пен бірлік тақырыптары алға шығады.
Жер-су, атаулар
Мәтінде Тана (Танаис ретінде түсіндірілетін атау), Бану Шешек (Гүлбаршын/Баршын салор), Камбура (Байбөрі) секілді есімдер мен топонимдер сақталған. Бұлардың бірқатары қазақ эпосымен де астасып жатады.
Қазақстанда «Қорқыт ата кітабы» М.Әуезов, Ә.Марғұлан, Ә.Қоңыратбаев, Р.Бердібаев, Х.Сүйіншәлиев, Н.Келімбетов, М.Жолдасбеков, Ш.Ыбыраев, Т.Қоңыратбай және басқа зерттеушілер еңбектерінде жан-жақты қарастырылды.
«Қорқыт ата» энциклопедиялық жинағы
«Қорқыт ата» энциклопедиялық жинағы 1999 жылы Қазақ энциклопедиясының Бас редакциясы тарапынан шығарылды. Күрделі еңбек негізінен бес бөлімнен тұрады және онда Қорқыт ата туралы аңыздар, күйлер, әфсаналар, сондай-ақ мұраны зерттеуге арналған отандық және шетелдік ғалымдардың мақалалары топтастырылған.
Мазмұндық ауқымы
- Қорқыт атаның әлем тарихы мен философиясындағы орны
- Мұрасының көркемдік ерекшеліктері, мазмұны, тілдік және жанрлық қырлары
- Тарихи белгілер мен жәдігерлік деректерге талдау
- Дрезден нұсқасының фотокөшірмелері және аударма үлгілері
Жинақ соңында Ш.Құдайбердіұлы, М.Жұмабаев, С.Сейфуллин бастаған қазақ ақындарының Қорқыт тақырыбына арналған толғаулары, поэмалары мен дастандары, сондай-ақ оқиғалар шежіресі және әдебиеттер тізімі берілген.
Қорқыт ата ескерткіші: сәулет, дыбыс және рәміз
Қорқыт ата ескерткіші — сәулет өнерінің айрықша үлгісі. Ол Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Жосалы кентінен 18 км жерде, Қорқыт станциясының түбінде 1980 жылы тұрғызылған. Авторлары — Б.Ә.Ыбыраев және С.И.Исатаев.
Құрылысы
Ескерткіш темірбетоннан жасалған, биіктігі 8 метр. Төрт тік стеладан тұрады; әрқайсысы төрт тарапқа қарата қойылған құлпытастарға ұқсайды.
Қобыз ишарасы
Стелалар жоғары қарай кеңейіп, шөміш пішінінде түйісіп, қобыз бейнесін меңзейді. Түйіскен тұстағы орталық тесікте 40 металл түтік орнатылған.
Дыбыстық әсер
Жел соққанда түтіктер қобыз сарынына үндес дыбыс шығарады. Аңыздарда Қорқыт мазарында желге үн қосатын қобыз қойылғаны айтылады.
Ескерткіштің ішкі беті Қорқыт атаның киелі желмаясының шартарапқа тартқан ізін ишаралайтын «түйе табан» өрнегімен безендірілген. 1997 жылы қалпына келтіру және жөндеу жұмыстары жүргізіліп, амфитеатр, қонақ үй және өзге нысандары бар архитектуралық ансамбль қалыптасты. 2000 жылы кешен жанынан мұражай ашылып, қорында 700-ге жуық экспонат жинақталды. Бұл орын түркі халықтарына ортақ қасиетті зиярат мекендерінің бірі саналады.
Қорқыт ата мазары: жоғалған ескерткіштің ізі
Қорқыт ата мазары — тарихи сәулет өнерінің ескерткіші ретінде сипатталады. Ол шамамен IX–X ғасырларда қазіргі Қызылорда облысы Қармақшы ауданы аумағында, Қорқыт станциясынан 3 км жерде тұрғызылған делінеді. 1925 жылдан бастап опырыла бастап, 1952 жылы Сырдария өзені шайып кеткен. Қазіргі таңда нақты орны белгісіз.
Сипаттамасы (зерттеу деректері бойынша)
Ә.Диваев, И.А.Кастанье, П.И.Лерх еңбектерінде мазарға қатысты деректер келтірілген. Жазбалар бойынша, құрылыс шикі кірпіштен қаланған, дөңгелек пішінді, 6–8 қырлы күмбезді болған. Ішкі кеңістігі биік, қабырғалары кереге өрнегімен нақышталған; исламға дейінгі түркі сәулет дәстүрінің белгілері байқалады. Бізге ол туралы мәлімет «Түркістан альбомындағы» фотосуреттер арқылы да жеткен.
Мазар тұрған делінетін өңірде бүгінгі таңда қазіргі заманғы мемориалдық ескерткіш орнатылған; ол Қорқыт атаға арналған кешеннің маңызды нысаны ретінде қабылданады.
Пайдаланылған деректер
- «Қазақ энциклопедиясы», VI том.
- «Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық». Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2005. ISBN 9965-26-095-8.
- «Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық». Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010. ISBN 9965-26-096-6.