О.Қ.О Созақ ауданының эконом икалық географиялық орны
Созақ ауданы: қысқаша дерек
Созақ ауданы 1928 жылы құрылған. Аудан аумағы 4 104 940 гектар немесе 41 041 шаршы шақырым. 1934 жылы аудан орталығы Шолаққорған болды. Аудан орталығына ең жақын теміржол станциясы — Жаңатас қаласы.
Әкімшілік-аумақтық құрылым
- Қала типтегі жұмысшы кенттері: 2
- Кенттік әкімшіліктер: 2
- Ауылдық әкімшіліктер: 10
- Елді мекендер саны: 36
Халық саны және демография (2007)
2007 жылғы дерек бойынша аудан халқы 52 700 адамды құрады. Оның ішінде ер адамдар — 25 994 (49%), әйелдер — 26 706 (51%). Аудандағы отбасылар саны — 9 868.
Ұлттық құрам
- Қазақтар47 175 (90,2%)
- Орыстар1 099 (2,1%)
- Өзбектер3 294 (6,3%)
- Басқа ұлттар732 (1,4%)
Әлеуметтік қолдау
Атаулы әлеуметтік көмек алғандар саны — 624. Төленген қаражат — 11 710,8 мың теңге.
Экономика: ауыл шаруашылығы
Шаруашылық құрылымдары
Ауыл шаруашылығы саласындағы құрылымдар саны — 704. Оның ішінде жер актісін алған шаруа қожалықтары — 698, өндірістік кооперативтер — 3, жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер — 15.
Жер қоры және пайдаланылуы
- Ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жер3 539 323 га
- Нақтыланған егістік10 251 га
- Суармалы жер4 247 га
- Үй іргелік жер417 га
- Жайылым3 516 566 га
- Бау316 га
- Шабындық11 773 га
Өнім және мал шаруашылығы
Ауыл шаруашылығының жалпы өнімі — 2 647,9 млн теңге.
Мал басы
- Ірі қара19 777
- Қой-ешкі310 663
- Жылқы6 572
- Түйе6 863
- Құстар35 000
Өндірілген өнім (тонна)
- Ет10 028
- Сүт14 599
- Жұмыртқа (мың дана)4 500
- Жүн400
Шағын кәсіпкерлік және жұмыспен қамту
Шағын кәсіпкерлік
- Субъектілер саны2 461
- Заңды тұлғалар359
- Жеке тұлғалар2 102
- Жұмысшылар саны5 090
- Жұмыс көлемі689,2
Жұмыспен қамту көрсеткіштері
- Жұмыс іздеп келгендер1 235
- Тіркелгендер256
- Жұмысқа орналасқандар950
- Ақылы қоғамдық жұмысқа жіберілгендер535
- Кәсіптік оқуға жіберілгендер90
- Жаңадан ашылған жұмыс орындары938
Білім беру және денсаулық сақтау
Білім беру
Ауданда білім беретін мектептер саны — 36: 30 орта мектеп, 2 негізгі мектеп, 4 бастауыш мектеп.
- Кәсіптік-техникалық мектеп: 1
- Спорт мектебі: 1
- Балаларға арналған сауықтыру орны (жазғы демалыс): 1
- Балабақша: 6
Денсаулық сақтау
- Ауруханалар12
- Орталық аурухана1
- Бөлімшелік ауруханалар4
- Дәрігерлік емханалар5
- Өкпе ауруханасы1
- Емхана1
- Фельдшерлік-акушерлік пункттер19
- Дәріханалар72
Орта арнаулы білімді медицина мамандары саны — 271.
Географиялық орны және шекарасы
Созақ ауданы Оңтүстік Қазақстан облысының солтүстігінде орналасқан және жер көлемі бойынша өңірде алдыңғы орындардың бірін алады. Жалпы аумағы — 4 101 940 гектар.
Аумағының салыстырмалы үлкендігі
- Азияда: Израильден 2 есе, Тайваньнан 1,5 есе үлкен.
- Еуропада: Бельгиядан 1,5 есе үлкен.
- Орталық Америкада: Сальвадордан 2 есе үлкен.
Ендік пен бедер
Табиғат зоналары ендік бағытында созылып жатыр. Ауданның солтүстік ендігі Кишинев пен Будапешт ендіктерімен шамалас, ал оңтүстіктегі шеткі нүктесі София мен Рим орналасқан ендікте жатыр.
Ауданның ең биік нүктесі — Бессаз тауы (2176 м).
Шекарасы
Шекарасының жалпы ұзындығы 1255 шақырымнан асады және түгелдей құрлық арқылы өтеді.
- СолтүстігіҚарағанды облысы — 95 км
- ОңтүстігіБәйдібек және Түркістан аудандары — 220 км
- БатысыҚызылорда облысы — 365 км
Әкімшілік бөлінісі және елді мекендер
Аудан негізінен 12 ауыл әкімшілігіне бөлінген. Елді мекендер Қаратау бөктерінде және Шу өзені бойында шоғырланған.
Қаратау бөктеріндегі елді мекендер
Таукент кенті, Жартытөбе, Шолаққорған, Сызған, Созақ, Қарақұр, Қаратау ауылдары.
Шу өзені бойындағы елді мекендер
Шу, Тасты, Жуантөбе ауылдары және Қыземшек кенті әкімшілігі.
Климаты: шұғыл континенттік сипат
Аудан климаты шұғыл континенттік: қысы суық әрі құрғақ, жазы ыстық және қуаң. Климаттың қалыптасуына Қаратау жотасы мен Мойынқұм маңызды әсер етеді: Қаратау оңтүстік-батыстан келетін субтропиктік ауа массаларын бөгеп, жауын-шашынның түсуін шектейді.
Температуралық режим
- Қаңтардағы орташа температура−13°C
- Қысқы ең төменгі көрсеткіш (кей күндері)−40°C
- Шілдедегі орташа температура+25°C
- Жазғы ең жоғары көрсеткіш (кей күндері)+40°C
Жауын-шашын мен жел
- Жылдық жауын-шашын170 мм-ден аспайды
- Қар қалыңдығы10–13 см
Көктемде «Арыстанды–Қарабас» желі ауа райын күрт өзгертіп, салқындау мен үсік қаупін күшейтіп, егін шаруашылығына зиян келтіруі мүмкін. Жауын-шашын аз болғандықтан, ауыл шаруашылығы дақылдарын қосымша суару қажеттілігі туындайды.
Жел шығыстан соқса — құрғақ әрі суық, батыстан соқса — ылғалдырақ және жылырақ келеді. Ауа қысымы құбылмалы болғандықтан, жел бағыты жиі ауысады.
Тарихи тамыр: мыңжылдық Созақ
Созақ — мың жылдық тарихы бар көне өңір. Қаратау сілемдерінің теріскейінде орналасуы оны талай тарихи дүрбелеңдерден салыстырмалы түрде қорғап қалған: таққа талас пен басқыншылық жорықтары көбіне Қаратаудың күнгейінде жиі болған.
Ежелгі қоныстану және археология
Өңірді адамдар ерте мезолит пен неолит дәуірінде мекендегені туралы мәліметтер Бүркітті өзені, Қойтас сайы, Жуантөбе, Тасты ауылы маңындағы археологиялық қазба жұмыстары барысында анықталған.
Сауда жолдары мен қалалар
Созақ тарихында бірнеше хандықтың ордасы болған кезеңдер кездеседі. Жібек жолының теріскей тармағында дамыған сауда орталығы ретінде танылған.
Сауда-саттықпен айналысу мақсатында Қоқаннан, Бұқарадан, Қашқардан, Түркістаннан, Сунақ пен Қарнақтан келген өзбек саудагерлері Созақ пен Шолаққорған маңына қоныстанғаны айтылады.
Армения патшасы І Гетум 1254 жылғы Моңғолияға сапары кезінде Қаратаудың солтүстік етегін бойлай өтіп, Саудакент, Шолаққорған, Созақ, Ақсүмбе секілді қалалар мен елді мекендер арқылы жүргенін жазған.
1928 жылдан бергі даму
Созақ 1928 жылдың жазында өз алдына аудан болып құрылды. Уақыт өте келе халықтың еңбекқорлығы мен тұрақты дамудың арқасында аудан экономикасы нығайып, өңір бүкіл Қазақстанға кеңінен таныла түсті.
«Созақ» атауының мәні мен аңыздары
Созақ өңірі қасиетті жер ретінде де айтылады: бұл маңда әулиелердің ізі қалған, ел аузында сақталған аңыздар мол. Сондықтан «Созақ» атауының төркініне қатысты пайымдар да әр алуан.
Ескі жазбалардағы түсіндірмелер
Кей деректерде «Созақ» сөзі көне жазбаларда да кездеседі: Хунзак түрікше «Ұзақ жер», «Ұлы жер» мағынасын білдіреді деген түсіндірме айтылады. Ал көне түркі тілінде «халық тұратын мекен», «манзилгох» мәніне жуық деген пікір бар.
Сондай-ақ «Созақ» атаулы елді мекендер Самарқанд облысының Бұлынғыр ауданында, Әндіжан облысының Хожабар ауданында және Қырғызстан аумағында да ұшырасады.
Жергілікті аңыз: «Зәк суы»
Нақты ғылыми дерек аз болғандықтан, атаудың шығуына қатысты жергілікті аңыздар сақталған. Ертеректе Созақ шаһарының төңірегі сазды болып, саз бетінде көлшіктер тұнып тұрған делінеді. Қарттар ХХ ғасырдың орта шеніне дейін бұл сулардың ізі байқалғанын, көктемде құстар ұшып келетінін айтады. Бұлақ көздері де көп әрі мол сулы болған.
Жергілікті халық саз бетіндегі суды «Зәк суы» деп атаған. Осыдан «Суызәк» сөзі пайда болып, уақыт өте «Созақ» атауына айналған болуы мүмкін деген тұжырым бар. Өзбек ғалымы, профессор Хамидулла Хасанов бұл пайымдауды ақиқатқа жақын деп қарастырғаны айтылады.
«Сузук»: «таза», «мөлдір» ұғымы
Ежелгі түркі тіл ескерткіштері сөздігінде «сузук» сөзі кездеседі, мағынасы — «таза», «мөлдір». Бұл түсіндірме де өңірдің киелі орындары мен бұлақтарының көптігіне байланысты халықтық таныммен үйлеседі: «суы да таза, жері де таза» деген ұғымға саяды.