Жәлел күліп

Бірінші бөлім

Әр соғыс майданы сияқты, Маңғыстау мұнай майданының да өз маршалдары, генералдары, полковниктері, лейтенанттары мен солдаттары болды. Ал біз сөз ететін кейіпкерлер — оның маршалдары да, генералдары да емес, қатардағы солдаттары мен ортан қолдай өндіріс командирлері. Әскери тілмен айтсақ, бұлар — ұрыстың тағдырын тікелей шешетін алдыңғы шептің адамдары, өндіріс тетігі қолындағы жұмысшы мамандар. Қысқасы, мұнай майданының алдыңғы қатары — оның жаны мен жүрегі.

Атамекеннің ізі: түйе, көш, ұрпақ

Бас кейіпкерлеріміздің көбі осы Маңғыстауда туып-өскен. Ата-бабалары да бұл өңірді ежелден мекендеген. Ғалымдар бұл өлкеде түйе мың жыл бұрын, сақ-сармат заманының өзінде болған дейді. Тіпті біздің дәуірімізге дейінгі бесінші ғасырда осы жақтың көшпенділері қос өркеш жануарды Үндіге де апарғанын жазатын деректер бар.

Сонда сол түйені өсірген көшпенділер кім? Әрине, қазақ пен түрікмен. Дәл бүгінгі ұрпақтың тікелей ата-бабалары болмаса да — солардың арғы аталары. Өйткені біздің кейіпкерлеріміздің әкелері де, аталары да, бабалары да бұлдыр замандардан бері түйе бағып келген.

Бестібай: көштен — еңбекке

Қазақ жерінде советтендіру басталған шақта Бестібай Ұштаған құмының шетіндегі қыстауынан жалғыз түйесімен Шевченко фортына көшіп келді. Сахарадағы көшпенділерше жеркепе қазып, түйесінің қомына қарап отырмай, қалаға тұщы су тасыды.

Түйесі көтерем бола бастағанда, әлі ер жетпеген тұңғышы Хәлелге інгенін жетектетіп, өзі қазынаға үй салатын артельге кірді: тас қопарды, шым құйды.

Маңғыстау: үсті — қу медиен, асты — су

Көне заманда бұл арада Солтүстік мұхитпен ұштасқан Сармат теңізі болған деседі. Көл тартылса — қарасу, дария тартылса — өзен қалады: тартылған Сарматтан Каспий теңізі қалған. Алыптың жұрнағы да алып болып туған.

Ал Каспийдің солтүстік-шығыс жағында Сармат теңізінің мәңгі тұнған толқындары тәрізді жал-жал қыраттар, асу-асу сұрғылт белдер, кең ойпаттар мен жалаңаш тау деңгейлері, төбелері адай бөркіндей шошайған жартастар созылып жатады. Бұл бұдырлы атырап ақыры тозуға айналған Мұғалжар тауларының еңіс, шатқалды етектеріне барып тіреледі.

Осындайда құлан мен киік жортқан, кесіртке жүгіріп, тасбақа мен жылан жылжыған сұрғылт даланы ежелден жайлаған қазақ жұртының жаны қандай сірі десеңші. Бұл сараң атырапты құр «итшілеп» жайлаған жоқ: төрт түлік өсірді, қыстап шықты, жаз шыға күлсары жүнді аруаналарын ыңыранта үдере көшіп, бір шеті Еділдің төменгі сағасына, екінші шеті Аралдың құмды-тақыр жағалауына, Торғай мен Ырғыздың көкпекті өңіріне дейін барды. Күз түсе, атам заманғы әдетпен шекаралас орыс бекіністері мен шаһарларына барып шай-шекер, азық-түлік алып, баяғы көне қыстауы — Маңғыстауына қайтты.

«Ұйықтап жатқан ару» және оянған дәурен

Маңғыстау сырт көзге осылай ажарсыз көрінуі мүмкін. Бірақ осы жердің алғашқы топографиялық картасын жасаған Г. С. Карелин неге оны «Ұйықтап жатқан ару» деп атады? Сұрықсыз далаға мұндай теңеу оңайлықпен берілмес еді.

Сырттан қараған адамға теңіз жарларын жағалап жатқан Маңғыстау Бозашы мен Түпқарағаннан бастап, форт Шевченко тұрған Борға, одан әрі Құм мүйістеріне дейін, шынында да, қас-қабағы қиылып ұйықтап жатқан сұлудың маңдайы, мұрны, аузы тәрізденіп көрінеді. Бірақ бұл теңеу дала кескінінен гөрі, оның қойнындағы мол қазынаға көбірек қатысты сияқты: «оянар кезі болар ма?» деген арман да ішіне бүгіліп тұрғандай.

Сол арман орындалды. Ұйықтап жатқан ару оянды. Оны оятқан — заманымыздың совет инженерлері. Романның атын да «Оянған ару» деп өзгертуге болар еді, бірақ біз Маңғыстаудағы еңбек күрес-тартысының құрметіне бұрынғы атауын қалдырдық.

Ғылымның баяу қызуы: қазына бір күнде ашылмайды

Сонда бұл шөлейт даланың астындағы ғажайып байлықтар кенеттен ашылды ма? Жоқ. Ұлы ғылыми табыс — астына от жағылған қазан секілді: суы біртіндеп жылынады, ысады, кезі жеткенде ғана бұрқ-сарқ қайнайды. Маңғыстаудың қазынасы да — ұзақ жылдар зерттеудің нәтижесі.

Ендеше, жаралғалы мал бағып, қолына сойыл ұстап жау тосқан көшпелі көне адай қалай ата жолынан бұрылып, мұнай қазуға кірісті? Жалғыз інгеннің сүтіне сүйеніп күн көрген қарт Бестібайдың балалары — Хәлел мен Жәлел — қалайша әйгілі мұнай барлаушыларына айналды?

Хәлелдің алғашқы қадамы: жұмысшы аты

Кәсіпшілік жұмыс істей бастаған соң, жиырма үшінші жылдың қара суығында Бестібай он екі жасар баласы Хәлелді және әйелін ертіп, жалғыз түйесімен осы араға көшіп келді. Бұл — ақтар жеңілгенімен, керуен жолдары әлі де қауіпті шақ. Соған қарамастан, Бестібай Қарабұғазда тұз өндіруден гөрі Хиуаға жүретін көштерге жол көрсететін керуенбасы жұмысын қалады. Көштерді Амудария жағасындағы Хожелі қаласынан бастап, Маңғыстаудың құмды алабынан өткізіп, Құлсарыға дейін жеткізетін.

Кейде ақ бандыларды қуған қызыл отрядтарға да жол көрсетіп жүрді. Солай Хожеліге бір керуен тартып қайтқан күннің ертеңіне оның үйіне поселкелік Совет төрағасы — ашаң өңді, көгілдір көз Петровский келді. Бұл — Деникин солдаттары Маңғыстау жағасына «Николай» кемесімен әкеліп тастаған большевиктердің бірі еді.

Әңгіме Бестібайдың өзінде емес еді. Петровский оның баласы Хәлелді сұрады. «Доңыз жылы, биыл он үшке кетті», — деді Бестібай. Петровский: «Он үште қазақ баласын отау иесі демейтін бе еді? Бірақ қазір заман өзгерген. Бес ешкінің соңында жүргенінен не шығады? Биыл мектепке кеш қалды. Одан да кәсіпшілікке келсін: түйе жетектейтін жастар жетпей жатыр. Және комсомолға кірсін», — деді.

Бестібай қуанды: «Жарайды, айтқаныңыз болсын». Сөйтіп ешкінің асығындай шымыр, он үшке енді ілінген Хәлел ертеңіне Қарабұғаз жұмысшыларының қатарына қосылды. Кешікпей комсомолға алынды. Сол күндерден бастап Хәлел «жұмысшы» деген ардақты атқа ие болды.

Экспедиция ізі және жоғалған бес жігіт

Үстірт пен Маңғыстауға геолог С. Н. Алексейчик басқарған үлкен экспедиция келді. Ол бұл өңірдің болашағы зор екенін дәлелдеп, зерттеу жұмысын кең жүргізу керегін айтты және мұнда мұнай кені барын атап көрсетті. Бестібай да осы экспедициямен Маңғыстау даласына барып қайтқан.

Бір күні таңертең Бестібай, Хәлел және анасы шай ішіп отырған кезде үйге Петровский кірді. Ол соңғы уақытта кәсіпшіліктің партия комитетінің хатшысы болатын. Үні абыржулы еді: Мәскеуде инженерлік оқуды бітіріп келген ұлы Михаил экспедициямен Қарынжарық құмын барлауға кеткен. Бір апта бұрын Аққұдық маңынан көргендер бар, содан кейін хабар үзілген. Почта апарған жігіт те таба алмапты. Іздеушілер Үстірт жақтан да кездестірмей қайтқан. Демек, адасқан.

Олар екі күн атпен, бір күн түйемен жүріп, экспедиция соңғы рет түнеді делінген құдыққа таң сарғайғанда жетті. Түнімен көз ілмеген іздеушілер осы арада жүк түсіріп, бір сәт мызғып алмақ болды. Жамбастары жерге тиісімен-ақ ұйықтап кетті.

Баласының тағдыры маза бермеген Петровский жұрттан бұрын оянды. «Тұрыңдар!» — деді ол. Хәлел айналаға қарағанда жүрегі шым етті: туған жері болса да, дәл мұндай жансыз, сұсты қалпын бұрын көрмегендей. Нағыз сарша тамыздың қақ ортасы: күн найза бойы көтерілгеннің өзінде-ақ күйдіріп барады. Қай тұс шығыс, қай тұс күнгей екенін айыру қиын. Жан-жағы — жал-жал қырат, түксиген тау деңгейі. Үстінде көкшіл сағымдар көкжиекті төрт жағынан бірдей орап алған.

Бестібай асықпады. Құдық маңын айналып, тақырдың шетінде өскен болмашы бұйырғын мен түйетікенекке дейін шолып шықты. «Ал құм әбден ысығанша біраз жер жүріп алайық», — деді. Петровский: «Қай жаққа қарай?» — деп сұрады. Бестібай: «Үстіртке қарай», — деді.

Петровский тағы таңданды: «Үстірттің қай тұста екенін қайдан білдіңіз?» Бестібай күлді: «Бұл арада қапырық жел үнемі теңіз жақтан Үстіртке қарай соғады. Үстірттен не Бозашыдан соққан жел мұндай емес — сәл бұйырғын, селеу иісі келеді. Ал мына жақтан жел тұрса, аяғы құмды дауылға айналады».

Жолай Петровский: «Балалардың Үстіртке беттегенін қайдан білесіз?» — дегенде, Бестібай ұзақ жауап қатпады. Тек: «Түйетікенекті қарап жүрмін», — деді. «Кейбірінің басы жұлынып қалған, бүршігі жоқ. Бұл — жайыла жүріп өткен түйенің жегені. Түйе түйетікенекті жұлып алып, отыз-қырық қадамға дейін шайнайды. Ал суарылған түйе алғашқы күні құмалақ тастап отырады. Көрген көз байқайды».