Маңай болса, толы шпион
Ауыл, байланыс бөлімшесі және «бомбапана» туралы бір қалжың
Үлкен ағасы бір күні байланыс бөлімшесіне жұмысқа барып, аз-маз тыныстаған сәтте монтёр жігіттермен әңгіме-дүкен құрады. Негізі, ол мектептен кейін көкесінің қасында еңбек етіп, істің көзін үйренген. Көкесі қызмет бабымен аудандық жиналыстарға жиі қатысып, кейде өзге шаруаларымен сыртқа шығып кететін. Сондайда бөлімшенің бар жұмысын үлкен ағасына сеніп тапсырып кететін.
Ел ағаларының сөзі мен ауылдың тәртібі
Ауылдық жерде әр рудың өз «ел ағалары» болады. Ағайынның қуанышында да, қайғысында да тізгін ұстап, бәтуалы сөз айтып, елдік мүддені алға қоятындар — сол кісілер. «Біреудің кісісі өлсе, қаралы ол» дегендей, қазалы жерде де жөн-жоба айтып, жұртты ұйыстыратын да — осы ел ағалары.
Көкесі де өздерінің Баймырза руының басы-қасында жүріп, ағалық қызмет атқаратын адам еді. Бұл маңда Шәріп пен Қолғанат есімдері қатар аталатын: бір кездері ағайынның ас-тойында ел ағалық жасаған сол кісілердің аттары әлі күнге дейін ауыздан түспей, жаңғырып отыратын.
Ол кездегі әңгіме: бейбітшілік ұраны және соғыс қаупі
Ол уақытта адамдар бас қоса қалса, халықаралық саясат туралы сөз міндетті түрде қозғалып кететін. Өздері «соғысқұмар» деп санайтын елдер айыпталып, баспасөз де сол сарынмен үздіксіз жазатын. Саяси ұстанымның өзегі біреу болатын:
«Біз соғыс тілемейміз. Соғыс тілеп отырған — олар. Олар отпен ойнап отыр. Анығында, жер- бесік бәрімізге ортақ. Біз бейбітшілікті сүйеміз».
Сондықтан мектеп оқушысына дейін бейбітшілік туралы ән айтып, «Бейбітшілік құсы, самға!» деп аппақ көгершіндерді ұшыратын. Бірақ сонымен қатар «сырттан төнетін қауіп» жайлы әңгіме де үзілмейтін. Сол әңгіменің ізімен бомбадан қорғанатын бомбапана туралы сөз жиі айтылатын.
Хат тасушы Жәке және «киіз үйдің ішіндегі бомбапана»
Сол күні де монтёр жігіттермен отырған әңгіме халықаралық саясатқа барып тірелсе керек. Олардың жанында хат тасушы Жәке де отырады. Бұл кісі бөлімшенің хат тасушысы болатын: таңертең бөлімшеден келетін арнайы көлікпен келіп, газет-журналын алып, кешкісін қайта қайтатын.
Сөз арасында бомба мен бомбапана жайы қозғалғанда, ағасы Жәкеге қалжыңдап: «Жәке, біз үйден бомбапана қазып алдық», — дейді. Монтёр жігіттер жымияды. Ал Жәке, әрине, онша сене қоймай: «Қай жерден қазып алдыңдар?» — деп сұрайды.
Ағасы мүдірместен: «Киіз үйдің ішінен», — деп жауап береді. Мұны естіген Жәкенің ішегі қатып күледі де: «Сөзіңнен ұсталдың, бала. Мен бағана ғана көкеңмен бірге барып, түскі асты сендердің үйден ішкенмін. Киіз үйдің ішінде отырып іштік. Бомбапана көрсем, неғып қалам?» — дейді.
«Әскери құпия» деген уәж
Ағасы да қарап қалмай, сөзін «саясаттың өз тілімен» сабақтайды:
«Әй, Жәке-ай, бомбапананың не екенін білесің бе өзі? Бомбапана деген — әскери құпия. Әскери құпия бүркемеленеді. Маңай толы шпион. Ас ішіп отырғанда бомбапананың үстінде отырып ішкеніңді білесің бе өзің?»
«Маңай толы шпион» деген сөздің өзі ол кезде жұрттың аузында жүретін. Себебі жақын маңдағы Байқоңыр маңызды нысан саналатын. Ал шпион деген — жарқырап жүретін адам емес; мүсәпір, момын кейіпке еніп, қарапайым халықтың арасына еш күдік тудырмай сіңіп кетеді деген түсінік бар еді. Біреу ұсталды деген әңгіме тараса, «ешкім шпион деп ойламапты, ал соңында бірнеше тіл білетін, арнайы мектептен өткен адам екен» деп қосып айтатын.
Мұндай хикаялар балалардың санасына да сіңетін. Ойындары да соған ұқсайтын. Тек бір қызығы — ешкім шпионның рөлін ойнағысы келмей, біраз уақыт қасарысып отыратыны болмаса.
Қалжыңның «дәлелі» және Жәкенің із кесуі
«Шпион», «әскери құпия», «бүркемелеу» сияқты сөздерді естіген Жәке де бір сәт ойланып қалып: «Көрем», — дейді.
Көп ұзамай, апасы қора жақтан келе жатқанда, Жәке бос тұрған киіз үйге кіріп, төсеніштерді көтеріп, бірдеңе іздеп жүрген сияқты болады. Апасы: «Әй, не қарап жүрсің? Қалпағың ба, бір затың қалып қойды ма?» — дейді.
Жәке ләм-мим деместен байланыс бөлімшесіне қарай тартып отырады. «Бомбапана іздеп жүрмін» деу қайда?
Бөлімшеге келіп, киіз үйдің ішінде ешқандай бомбапананың жоқ екенін айтқанда, монтёр жігіттер ду күледі. Сөйтіп, хат тасушыны иландырып жіберген — сол заманның санаға әбден сіңген әңгімесі, үрей мен үгіттің арасына қыстырылған қалжың еді.