Қарағанды қаласының ескерткіштері
Қарағанды: өңірдің индустриялық, ғылыми және мәдени өзегі
Қарағанды қаласы — облыстың ірі индустриялық-өнеркәсіптік, ғылыми және мәдени орталығы. 1934 жылғы 10 ақпанда Қарағанды кенті ЖОАК Президиумының қаулысымен қала мәртебесіне ие болды.
Аумағы
543,3 км²
Халық саны
497 824
01.01.2016 жағдайы
Әкімшілік бірлік
1 ауылдық елді мекен
қалалық әкімшілік құрамында
Атаудың мәні
«Қарағаны қалың өскен жер»
Әкімшілік құрылым және көпұлтты орта
Аудандар
- Қазыбек би атындағы аудан — 256,7 мың тұрғын.
- Октябрь ауданы — 215,1 мың тұрғын.
- Қала аумағында 113 ұлт өкілі тұрады.
Ұлттық құрам (2007 жылдың басы)
Қазақтар
33,2%
Орыстар
47,9%
Украиндер
5,2%
Басқа ұлт өкілдері
4,2%
Немістер
3,4%
Татарлар
3,2%
Белорустар
1,3%
Корейлер
1,6%
Ескерту: көрсеткіштер есептілік деректеріне негізделген.
Демография және экономика көрсеткіштері
Демографиялық көрсеткіштер (2006)
Туылым
16,85
1000 тұрғынға
Өлім-жітім
13,89
1000 тұрғынға
Табиғи өсім
2,96
1000 тұрғынға
Шаруашылық субъектілері (01.01.2007)
Ірі
92
Орта
397
Шағын
9 882
Еңбек және табыс (2006)
Ірі және орта кәсіпорындардағы жұмыскерлердің тізімдік саны — 118 844 адам.
Орташа атаулы еңбекақы — 34 150 теңге.
Өндіріс көлемі (2006)
Өндірістік өнім көлемі (үй шаруашылық есебінсіз) — 77 505,5 млн теңге.
Инвестициялар және сауда (2006)
- Негізгі капиталға инвестициялар — 49 855,6 млн теңге (2005 жылға 132,5%).
- Мердігерлік жұмыстар — 21 687,7 млн теңге (2005 жылға 140,7%).
- Бөлшек тауар айналымы — 131 272,1 млн теңге.
- Қызмет көрсету көлемі — 21 379,2 млн теңге.
Халық санының динамикасы
01.01.2007
453,4 мың
01.01.2010
471,8 мың
01.01.2016
497 824
Өнеркәсіп: энергетика және тамақ өндірісі
Қарағанды экономикасының негізгі бағыттары — энергетика және тамақ өнеркәсібі.
Негізгі кәсіпорындар
- «Қарағанды-Жарық» ЖШС
- Қарағанды Маргарин зауыты АҚ
- «Эфес Қарағанды» сыра қайнату зауыты
- «Қарағанды конфеті» АҚ
- Металлоконструкция зауыты (Имсталькон АҚ филиалы)
- «Қарағанды Жылу» ЖШС
Негізгі өнім түрлері
Электр энергиясы
Өндірістің тірек бағыты
Жылу энергиясы
Қалалық инфрақұрылым негізі
Маргарин өнімдері
Тамақ өндірісі
Сыра, кондитер өнімдері
Нарыққа бағытталған
Ауыл шаруашылығы: жер, өнім және мал басы
Жер қоры және өндірушілер (2006)
- 20 ауыл шаруашылығы кәсіпорны
- 14,9 мың жеке қосалқы шаруашылық
- 10,3 мың гектар ауыл шаруашылық жері пайдаланылды
- Соның ішінде 3,0 мың га — егістік алқап
Егіс құрылымы (2006)
Жалпы егістік
2,9 мың га
Дәнді дақылдар
0,1 мың га
Картоп
1,3 мың га
Көкөніс
0,5 мың га
Өндірілген өнім (2006)
Дәнді дақылдар
0,1 мың тонна
Картоп
23,5 мың тонна
Көкөніс-бақша дақылдары
12,5 мың тонна
Ет (тірі салмақта)
0,7 мың тонна
Сүт
3,5 мың тонна
Жұмыртқа
1 991,0 мың дана
Мал басы (01.01.2007)
Ірі қара
3,0 мың бас
Қой мен ешкі
1,1 мың бас
Шошқа
2,4 мың бас
Жылқы
0,1 мың бас
Құс
22,8 мың бас
Білім, мәдениет және қала инфрақұрылымы
Білім беру (2006–2007 оқу жылының басы)
- 103 күндізгі жалпы білім беретін мектеп, 62 917 оқушы.
- 18 колледж, 23 427 оқушы.
- 11 кәсіби-техникалық оқу орны, 4 567 оқушы.
- 12 жоғары оқу орны, 56 222 студент.
Мәдениет нысандары
Кітапхана
26
Клуб типті мекеме
9
Кино қызметі ұйымы
7
Мәдениет және демалыс паркі
4
Театр
3
Мұражай
2
Концерт залы
1
Хайуанаттар бағы
1
Тарихи қалыптасуы және географиясы
Қаланың пайда болуы
Қарағанды өзінің мол жерасты байлығының арқасында қалыптасып, ірі қалаға айналды. Қаланың іргесі Қарағанды көмір алабы орталығындағы шахтер кенттерінің негізінде қаланды. Тұрғындардың жылдам өсуіне байланысты 1934 жылы қала, 1936 жылы облыс орталығы мәртебесін алды.
Аңыз-әңгімелер мен тарихи деректер бойынша, бұл өңірде 1833 жылы Байжанов Аппақ тас көмір тапқан. 1856 жылдан бастап Ушаков пен Рязанов бастаған кәсіпкерлер көмір өндіруді жолға қойып, өндірілген көмір Спасск мыс қорыту зауытына жеткізіліп отырған. Қазан төңкерісінен кейін шахталар мемлекет меншігіне өтті. 1920–1930 жылдардағы барлау жұмыстары көмір қорының мол екенін дәлелдеп, 1929 жылы «Қазаққұрылыскөмір» тресі құрылды. Осы кезең елдің үшінші көмір базасын қалыптастыруға негіз болды.
Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары Қарағанды көмір алабы қорғаныс өнеркәсібі мен теміржол көлігін отынмен қамтамасыз етті. Бүгінде көмір өндіру саласында «Қарағандыкөмір», «Көмір-Инвест», «Трансэнерго» сияқты кәсіпорындар жұмыс істейді.
Орналасуы мен климаты
- Сарыарқаның ұсақ шоқылы, сәл белесті жазығында орналасқан.
- Бұқпа өзенінің екі жағалауына жақын (жазда тайыздайды).
- Климаты айқын континенттік: қысы суық, ұзақ; жазы ыстық, құрғақ.
- Сумен қамту: Нұра өзені, Ертіс–Қарағанды каналы, жер асты сулары.
- Көлік торабы: теміржол стансасы, әуе және автомобиль қатынасы.
Ғылым мен жоғары білім
Ғылыми база
Қарағанды — ғылым, білім және мәдениет орталығы. Мұнда Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының Орталық Қазақстан бөлімшесі, сондай-ақ ғылыми-зерттеу және жобалау бағытындағы көптеген ұйымдар орналасқан.
ЖОО-лар және кадр даярлау
Қалада мемлекеттік және мемлекеттік емес жоғары оқу орындары жұмыс істейді: университеттер, техникалық бағыттағы ЖОО, медицина академиясы, ІІМ-нің заң институты және басқа да білім беру ұйымдары.
Сондай-ақ кәсіптік-техникалық мектептер, колледждер және жалпы білім беретін мектептер желісі қалыптасқан.
Назарбаев Зияткерлік мектебі (Қарағанды)
Бірегей білім беру моделі
Назарбаев Зияткерлік мектебі — республика бойынша ашылған осындай 20 мектептің сегізіншісі. Оқу орны 720 оқушыға арналған, сондай-ақ 120 орындық интернаты бар.
Мектепте оқыту қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде жүргізіледі. Оқушыларға оқу мен жатын орындары тегін ұсынылады. Химия-биологиялық бағыттағы бұл мектеп өңірлік ғылыми орталық рөлін де атқарады.
Қабылдау және мүмкіндіктер
- 7–9 сыныптарға 558 оқушы қабылданған (берілген дерек бойынша).
- Түлектерге халықаралық үлгідегі диплом беру тәжірибесі көрсетілген.
- Мәтіндегі дерекке сай, түлектердің үздік ЖОО-ларға түсу мүмкіндігі кеңейеді.
Ескерткіштер және туристік қызығушылық
Қарағанды қаласындағы ескерткіштер туристер үшін де тартымды. Олардың қатарында қазақ тарихы мен әдебиетінің ірі тұлғаларына арналған мүсіндер ерекше орын алады.
Бұқар жырау ескерткіші (1668–1781)
Бұқар жырау Қалқаманұлы — ақын, жырау, Абылай ханның кеңесшісі. Арғын ішіндегі Төртуыл-Қаржас руынан тарайды. Әкесі Қалқаман жаугершілік заманда ерлігімен танылған батыр болғаны айтылады. Бұқар жыраудың өмірі мен шығармашылығы Арқа өңірімен тығыз байланысты, алайда оның өмірбаянына қатысты нақты деректер толық сақталмаған.
Абай Құнанбаев ескерткіші (1845–1904)
Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы — ұлы ақын, ағартушы, қазақтың жазба әдебиеті мен әдеби тілінің негізін салушылардың бірі. Ол Шығыс Қазақстан өңірінде дүниеге келген. Балалық шағында ауыл молдасынан сауат ашып, кейін Семей қаласында медреседе білім алған. Абай мұрасы қазақ руханиятының алтын қазығы саналады.
Қаланың сәулеті және қоғамдық жады
Қарағандының орталық бөлігінің архитектуралық келбетін жасаған авторлар тобы (Э. Г. Меликов, С. И. Мордвинцев, М. О. Жандәулетов) 1978 жылы Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығына ие болды. Қалада сондай-ақ Н. Ә. Әбдіровке ескерткіш (1958), «Шахтер даңқы» монументі (1976) және Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан қарағандылықтарға арналған ескерткіш (1978) орнатылған.