Сүйінбай Аронұлы (1815, Алматы облысы Жамбыл ауданы Қарақастек ауылы - 1898, сонда) - айтыс ақыны
Сүйінбай Аронұлы: айтыс өнерінің ірі тұлғасы
Сүйінбай Аронұлы (1815–1898) — қазақтың әйгілі айтыс ақыны, жыраулық пен шешендік дәстүрді қатар ұстаған өнер иесі. Жасынан-ақ суырыпсалмалығымен елге танылып, сөздің салмағын әділетпен өлшеген ақын ретінде қадірленді.
Мұхтар Әуезов Сүйінбайды “айтыс өнерінің алтын діңгегі” деп атаған. Бұл баға ақынның тек шеберлігін ғана емес, айтыс мәдениетін өркендеткен тарихи рөлін де айқындайды.
Ақындық дәстүрдің тамыры
Сүйінбайдың өнері бір күнде пайда болған құбылыс емес. Ол — атадан балаға жалғасқан ақындық, жыршылық, күйшілік және шешендік мектептің заңды жалғасы.
Арғы атасы — Күсеп Жиенқұлұлы
Күсеп Жиенқұлұлы (1701–1791) — жауынгер ақын, жыршы, күйші, қобызшы. “Өтеген батыр” жырын шығарып, “Мың бір түн”, “Шаһнама”, “Көроғлы”, “Тотының тоқсан тарауы” секілді дастандарды жырлаған.
Әкесі — Арон
Арон (1750–1835) — жастайынан өткірлігімен, мәмілегер шешендігімен танылған тұлға. Осы ортада қалыптасқан Сүйінбайға сөзге ұстау, елдік мәселе айту дәстүрі табиғи түрде дарыды.
Сүйінбайдың ағалары Жаманшал мен Жұмық, сондай-ақ інісі Оспан да сыншыл, қағытпа өлеңдерімен ауыл арасына танылған. Жаманшалдың: “Отбасында мен жүйрікпін, шаршы топта сен жүйріксің” деген сөзі Сүйінбайдың көпшілік алдындағы шешендігін айғақтайды.
Тарихи кезең және азаматтық үн
1840–1860 жылдар аралығы — Қоқан хандығының шапқыншылығы күшейіп, қазақ руларының жан-жаққа бытырай көшкен, іргесі сөгіле бастаған алмағайып кезең. Тарихи деректерде осы тұста елдің басын біріктіруде Сүйінбай мен Сарыбай бидің ықпалы зор болғаны айтылады.
Халықты бірлікке шақыру
Ақын жұртты қоқандықтарға қарсы тұрып, тәуелсіздік үшін күресуге үндеді. Сал-серілікке бой ұрғаннан гөрі қоғамдық-әлеуметтік іске белсене араласып, сөзін елдік мақсатқа бағыштады.
Батырлық толғаулар
- “Өтеген батыр”
- “Саурық батыр”
- “Сұраншы батыр”
- “Жабай батыр”
- “Қарасай батыр”
Сатира, айтыс және әділетті сөз
Сүйінбай өлеңдерінде Қоқан билеушілерін де, жергілікті әділетсіз сұлтан-төрелерді, бай-болыстарды да именбей сынап, шындықты тура айтқан. Оның айтыстары мен әлеуметтік мазмұндағы өлеңдері қиянат пен озбырлыққа қарсы халықтық мінбер қызметін атқарды.
Ерекше аталған шығармалар мен айтыстар
Айтыстар
- Тезек төремен айтысы
- Қырғыз ақыны Қатағанмен айтысы
Өлеңдер
- “Датқаларға”
- “Үмбетәліге”
- “Төрт биге”
- “Момын малын зұлымға алып беріп”
Шешендік нақыл және сықақ
Ақынның болыс-билерге арналған сықақ өлеңдері мен нақыл сөздері де сақталған. Сол қатарда: “Мақсұтқа”, “Қасымға”, “Болыстарға баға” секілді шығармалар аталады.
Поэзиясының көркемдік әлемі
Сүйінбай поэзиясы терең философиялық ойымен, бейнелі тілімен және соны поэтикалық өрнегімен ерекшеленеді. Ақын шығармаларында қазақ қоғамының тарихи-әлеуметтік даму сатылары, өткен ғасырлардағы өмір шындығы кең тыныспен суреттеледі.
Халық жадында оның өлеңдері мен толғаулары “Сүйінбай осылай деген” деген тіркеспен бүгінге дейін жаңғырып келеді — бұл ақын сөзінің елдік өлшемге айналғанын білдіреді.
Мұраны жинау және жариялау тарихы
Сүйінбайдың айтыстары мен өлең-толғауларын жинау, жариялау ісі XX ғасырдың басында жүйелі түрде қолға алынды. 1920 жылы Түркістан АКСР-і халық ағарту комиссариаты жанынан құрылған қырғыз (қазақ) ғылым комиссиясы ауыз әдебиеті үлгілерін жинау мақсатында Сырдария мен Жетісу өңірлеріне экспедиция ұйымдастырды. Осы экспедиция барысында этнограф-ғалым Әбубәкір Диваев ақын мұрасын қағазға түсіріп, хаттады.
Алғашқы жарияланым
1929 жылы “Жаңа әдебиет” журналында ақынның “Апырмау, мынау жатқан Сарыбай ма?” өлеңі жарияланды.
Жинақтарға енуі
1931 жылы Сәкен Сейфуллин құрастырған “Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары” жинағына “Шапырашты Сүйінбай ақынның қартайған шағында айтқаны” өлеңі енгізілді.
Жеке кітап болып шығуы
1935 жылы Қ. Жансүгіров пен Ф. Ғабитованың құрастыруымен шығармалар топтамасы “Сүйінбай ақын” деген атпен жеке жинақ болып жарық көрді.
Ғылыми ізденістер және басылымдар
Қазақстан Ғылым академиясы құрылғаннан кейін (1946) Сүйінбай мұрасын жинап, жариялауға үлес қосқан зерттеушілер қатарында Ә. Диваев, С. Бегалин, Б. Жақыпбаев, сондай-ақ қырғыз фольклористері Ш. Уметәлиев пен Э. Мұқанбетов аталады.
Сүйінбай шығармалары “Ақын жырлары”, “XVII–XIX ғасырлардағы қазақ ақындарының шығармалары”, “Үш ғасыр жырлайды” жинақтарына енді. “Айтыс” жинағының 1-томында “Сүйінбай мен Тезек төренің айтысы” жарияланды.
“Ақиық” жинағы (1976)
1976 жылы шыққан “Ақиық” жинағына таңдаулы мұраларымен бірге кейіннен табылған көптеген өлең-толғаулар мен айтыстар енгізіліп, шығармалар жүйеленіп, тақырыптарға бөлінді. Жинаққа ғылыми алғысөз жазылып, соңынан түсіндірме сөздік берілді.
Халықаралық деңгейде танылуы
Мәскеуде “Әлем әдебиетінің кітапханасы” сериясымен шыққан 200 томдық жинақтың 102-томында Сүйінбайдың “Кәрілік” өлеңі жарияланды. Бұл — ақын мұрасының әлемдік сөз өнері кеңістігіне қосылған құнды әдеби ескерткіш екендігін айғақтайды.
Отбасы, мәңгілік мекені және есімін ұлықтау
Отбасы
Сүйінбайдың Малыбай, Жетібай, Әзірбай атты ұлдары, Бағжан мен Қойжан есімді қыздары болған.
Қабірі мен кесенесі
Ақынның сүйегі Қарақастектің шығыс жағындағы биік жотаға қойылып, қабіріне кесене тұрғызылған.
Есімі берілген нысандар
Алматы облысы филармониясы, Алматы қаласындағы үлкен даңғыл, туған ауылы, ондағы мектеп пен бірқатар көшелер Сүйінбай есімімен аталады. Туған жерінде Сүйінбайдың мемориалдық мұражайы жұмыс істейді.
Ескерту: Мәтін орфографиясы мен тыныс белгілері редакцияланып, мазмұны сақтала отырып, оқылымы жеңілдетілді.