Асан мен Үсен әкесінен қорыққанынан
Патшаның түсі және орындалуы тиіс бұйрық
Ерте заманда бір патша өмір сүріпті. Оның үш ұлы болыпты: үлкені — Асан, ортаншысы — Үсен, кенжесі — Хасан. Хасан көрікті, ақылды, батыр әрі ақкөңіл болып өседі.
Бір күні патша түсінде ғажайып құсты көреді: құс күлсе, аузынан будақ-будақ гүл төгіледі, ал жыласа, көзінен моншақ-моншақ маржан тамады.
Сол құсқа ынтығып, патша Асан мен Үсенді шақырып: «Қайдан болса да тауып әкеліңдер. Әкелмесеңдер, бастарыңды аламын» — деп әмір етеді. Қорыққан екі ұл уәде беріп, сапарға шығады.
Хасанның өкініші және ең қатерлі жолды таңдауы
Бұл жағдайдан Хасан ұзақ уақыт бейхабар қалады. Қырық күн өткенде ғана ағаларының іздеуге кеткенін біліп, әкесіне келіп, неге өзін жібермегенін сұрайды. Патша кенже ұлын қимай, сапардың қатерлі екенін айтады. Бірақ Хасан уәдесін беріп, ағаларының соңынан аттанады.
Үш айырылған жол
Бір күні алдарынан үш жол айырығы шығады. Әр жолдың басында жазуы бар үлкен тас тұр екен:
- Бірінші жол: «Барса — келер»
- Екінші жол: «Барса — мүмкін келер, мүмкін келмес»
- Үшінші жол: «Барса — келмес»
Таңдау
Асан қауіпсіздеу жолды, Үсен күмәнді жолды таңдайды. Ал Хасан «Барса — келмес» деп жазылған жолға түседі — себебі әке алдындағы аманаттан қайтпау керек.
Бұл жерден ертегінің өзегі айқындалады: жауапкершілік пен батылдық.
Қарғыс: қала, киіктер және жалмауыз кемпір
Айлар, күндер өтеді. Бір кезде Хасан үлкен қаланы көреді. Қаланың сыртында көп киік жайылып жүр. Жол азығы таусылған Хасан киіктің бірін атып алмақ болғанда, киіктер маңырап, мұңды үнмен оны қоршап алады. Хасан оқ атпай, қаланың ішіне кіреді.
Иесіз сарайға кіріп, «Кім бар?» деп дауыстайды — жауап жоқ. Сонда алтын табаққа толы қуырылған етті көреді. Ашыққан Хасан қол соза бергенде, үсті-басы алба-жұлба, тісі ақсиған қорқынышты кемпір пайда болып: «Әй, адамзат, тарт қолыңды!» — деп күбірлеп, жер тебеді. Сол сәтте Хасан киікке айналады.
Құтқарушы қыз және борышқа адалдық
Киікке айналғанымен, Хасан ақылынан айрылмайды. Біраз күн өткен соң, жаңа салынған сәулетті сарайға тап болады. Ішінен бір сұлу қыз шығып: «Сен киік емессің, адамсың. Сені адам қылсам, маған үйленесің бе?» — деп сұрайды. Хасан тіл қата алмайды.
Қыз оның тілін де шешесі байлап тастағанын айтып, бір уыс топырақты бетіне шашып жібереді. Хасан бұрынғысынан да сұлу жігіт болып шыға келеді. Екеуі амандасып, бастан өткенді бөліседі.
Үш уәде
- Хасан: әке бұйрығын орындамайынша, үйленбейтінін айтады.
- Қыз: құстың өзіне тиесілі болғанын, оны пері патшасының қызы — Күлжамал әкеткенін жеткізеді.
- Хасан: құсты аман алып келсе, алдымен осы қызға оралып, өзінен басқаға үйленбейтінін уәде етеді.
Жол сілтеу: бәйтерек, самұрық және айдаһар
Қыз Хасанға жөн сілтейді: батысқа қарай тоқсан күн жүреді, содан соң аспанмен таласқан биік тауды тоқсан күнде асады. Таудың ар жағында жалғыз бәйтерек тұрады, басында самұрық құстың ұясы бар. Самұрық, бәлкім, перілер еліне жеткізер.
Қыз шешесінің залымдығынан құтылудың да амалын айтады: бір оқ береді де, «Қалай атсаң да, маңдайына тиеді» дейді. Хасан оқты атып, жалмауыз кемпірді сол мезетте өлтіреді. Сосын қызбен қоштасып, жолға шығады.
Самұрық балапандарының шырылы
Бәйтеректің саясында тынығып отырғанда: «Адамзат, бізді өлімнен құтқар!» деген дауысты естиді. Қараса, айдаһар жылан ұяға өрмелеп, балапандарды жұтуға таяп қалыпты. Хасан қылышын суырып, айдаһарды өлтіреді.
Көп ұзамай қатты жел тұрып, нөсер құяды. Балапандар: «Жел — анамыздың қанатының лебі, жаңбыр — анамыздың көз жасы» дейді. Самұрық адам етін жақсы көретінін ескертіп, Хасанды қанаттарының астына жасырады.
Самұрықтың сынағы және адамгершіліктің өтеуі
Самұрық келіп, ұяға қонады. «Адамзаттың иісі шығады» деп күдіктенгенде, балапандар бір қасық қанын кешуді сұрайды. Самұрық келіседі. Хасан көрсетілгенде, құс оны жұтып жібереді, бірақ балапандар шырылдап, тамағынан ұстап қалғанда, қайта құсып тастайды.
Балапандар Хасанның айдаһарды өлтіріп, оларды ажалдан сақтағанын айтады. Самұрық алғыс білдіріп, жәрдем сұрайды. Хасан перілер еліне жеткізуді өтінеді. Самұрық келісіп, жол қамына кіріседі.
Шекарадағы құрбандық
Самұрық мұхиттан, шөлден өтеді. От дариясына жақындағанда жол азығы таусылып, самұрық әлсірейді. Сонда Хасан екі санынан екі жапырақ ет кесіп беріп, құсты аман алып қалады.
Самұрық оның жарасын сипап жазып жібереді. Осылайша екеуі перілер еліне жетеді.
Пері қаласы: ұйқыдағы қырық қыз және алтын қапастағы құс
Самұрық ескертеді: перілер бір ұйықтаса, қырық күн ұйықтайды. Қазір ұйқының үшінші күні екен. «Үш күн күтемін, келмесең — ұшып кетемін» дейді. Хасан үш күнде қайтуға уәде беріп, қалаға кіреді.
Қала — көз жауын алатын көркемдік: бәрі алтыннан соғылғандай. Хасан тамсанып жүріп, бір тамаша сарайға кіреді. Ішінде қырық қыз ұйықтап жатыр, ал оңаша бөлмеде алтын кереует үстінде тағы бір қыз ұйқыда.
Дастарқан жайылған бөлмеге кіріп, тамаққа қол соза бергенде, бір дауыс шығады: «Әй, адамзат, біреудің тамағын неге рұқсатсыз жейсің?» — деп күлгенде, аузынан будақ-будақ гүл төгіледі. Бұл — Хасан іздеген ғажайып құс екен, алтын қапаста отыр.
Құстың шарты
Хасан құсты алып кетпек болғанда, құс ескертеді: «Мен ащы дауыспен сайрасам, қаладағының бәрі оянады. Сенің бір мысқал етің мұнда мың ділда тұрады». Хасан жалынып, басынан өткенін айтады.
Құс келіседі, бірақ бір шарт қояды: Хасан жолда көрген-білгенін хатқа түсіріп, ұйықтап жатқан қыздың қалтасына салып кетуі керек. Хасан солай етеді де, құсты алып, самұрыққа жүгіріп жетеді.
Қайту жолы: қауырсын, сүйген қыз және ағаларымен кездесу
Самұрық кеткелі тұр екен. Хасан құспен бірге самұрықтың арқасына мініп, қайтадан бәйтерекке жетеді. Ар жағына өту үшін самұрық бір қауырсынын үзіп береді. Хасан құспен сол қауырсынға мініп, уәделескен қызға оралады. Қыз қуанып қарсы алады.
Бірнеше күн тыныққан соң, Хасан қызды және құсты ертіп, елге қарай шығады. Жолда алдымен Үсенге, кейін Асанға жолығады: екеуі де аштықтан азып-тозған. Хасан оларды жуындырып, киіндіріп, тойдырып, қауырсынға мінгізіп алып жүреді.
Сатқындық: құдықтағы қастандық
Бір түнеу кезінде Асан мен Үсен іштен есеп құрады: «Хасан бар абыройды өзіне алады, бізді масқара етеді» деп қорқады. Ақыры Хасанның көзін жоюға бел байлайды.
Олар Хасаннан құдықтан су алып беруін сұрайды. Хасан беліне жіп байлап, терең құдыққа түседі. Құдық ортасына жеткенде, екеуі жіпті пышақпен кесіп жібереді. Хасан шыңырауға құлап кетеді.
Қызды «мен аламын» деп таласқанда, қыз екеуіне де тимей, айдалаға кетіп қалады. Ал Асан мен Үсен құсты алып, елге қайтады.
Патшаның қайғысы және өтіріктің беті ашылуы
Патша құстың келгеніне қуана алмайды: «Хасан қайда?» деп сұрағанда, ағалары «оны балық жұтып қойды» деп алдайды. Патша кенже ұлының қазасына сеніп, қайғыдан төсек тартып жатады.
Дәл сол уақытта перілер оянып, пері патшасының қызы қапастағы құстың жоғын біледі. Хат арқылы құсты адамзат алып кеткенін аңғарып, әскерімен ізге түседі. Көп ұзамай әскер аспаннан жауғандай боп, патшаның еліне түседі. Ел үрейленіп, сарайға тығылады.
Құс сөйлеген шындық
Пері патшасының қызы патшаның алдына келіп, құсты қай ұлы алып келгенін сұрайды. Патша шындықты білмейтінін айтып, тірі келген екі ұлын көрсетеді. Пері қызы Асан мен Үсенді шақырып, қалай әкелгенін сұрайды. Олар болса «жүйрік атпен барып әкелдік» деп қысқа қайырады.
Сонда пері қызы құсты сөйлетеді. Құс жолдағы бар оқиғаны бүкпесіз баяндайды: айдаһарды өлтірген де, ағаларын құтқарған да — Хасан; ал Асан мен Үсен сатқындық жасап, оны құдыққа тастаған.
Әділ жаза және той
Пері қызы жер жүзін бір сағатта айналатын жүйрігін жұмсап, шындықты бекітеді де, Асан мен Үсенді жазалайды. Кейін жүйрік пері Хасан мен қызды тауып алып келеді.
Пері қызы Хасанның батырлығы мен адамгершілігіне риза болып, құсты өз қолымен патшаға сыйлайды. Патша алғыс айтып, қырық күн той, отыз күн ойын жасайды. Пери әскерлері де қонақ болып, адамзат пен пері араласқан ұлы той өтеді.