Қазіргі кезеңде күйшілік өнер қанатын кең жая, қазақ деген ұлттың дәстүрлі мәдениетінде самғауда
Домбыра — ұлт жадының үні
Қазақ халқының өзге халықтардан айрықша ерекшеліктерінің бірі — ұлттық музыкасының терең тамыр жаюы. Атадан балаға жеткен бұл өнер көздің қарашығындай сақталып, уақыт өте қымбат қазынаға айналды. Қаймағы бұзылмай жеткен өнердің биік шыңдарының бірі — домбыра күйлері.
Бұл мұра ғасырдан ғасырға іріктеліп, сұрыпталып, жаңғырып, халықтың өзімен бірге дамып қалыптасты. Байырғы кезде қазақ үйінің төрінде домбыра ілулі тұрмайтын немесе үй-ішінің біреуі күй шертпейтін отбасы кемде-кем болған.
Көкейдегі сауалдар
- «Домбыра» сөзі қайдан шыққан?
- «Күй» нені білдіреді?
- Бұл атаулар қай кезден белгілі?
- Неге домбыра қазақ арасында кең таралған?
«Домбыра» атауының шығуы туралы болжамдар
Х. Жүзбасовтың пайымы
Белгілі зерттеуші Хайролла Жүзбасовтың пікірінше, «домбыра» сөзі дөпбұра, дәлбұра, дембұра тәрізді сөздердің тізбегі арқылы жасалған. Бұл — белгілі бір логикаға бағындырылған қызықты жорамал.
Е. Көкеев ұсынған түсіндіру
Этнограф Ерік Көкеев еңбектерінде «том» түбірі түйілген жұдырық немесе қолдың саласы мағынасында қолданылады делінеді. Кейін бұл түбір ұяңданып «дом» түріне ауысқан. Ал «быра» тіркесі шерту, тарту, дыбыс шығару ұғымдарын білдіреді. Демек, «домбыра» — бес саусақпен шекті шерту деген мағына береді деген болжам айтылады.
Араб тілінен тарағаны туралы долбар
Кейбір деректерде «домбыра» сөзі арабтың «дунбаһи бурра» тіркесінен, яғни «қозы құйрық» деген сөзден қалыптасқан деген долбар бар. Мұндай пайым домбыра шанағының сүйірленіп барып, құйыршықтанып аяқталатын пішініне байланысты айтылған болуы мүмкін.
«Күй» сөзінің тарихы мен мағынасы
«Күй» сөзі түркі тілдерінде XI ғасырдан бері белгілі. Махмұд Қашқаридің әйгілі «Диуани лұғат ит-түрік» сөздігінде кездесетін «көк» (қазақта «күй» болып айтылады) атауы аспаптық музыканы да, әнді де білдірген.
Бүгінде татар тілінде де «күй» сөзі аспаптық музыка мен вокалдық музыкаға ортақ қолданылатын ұғым ретінде сақталған. Ал XVI ғасырдан бері қарай «күй» атауы біртіндеп тек аспаптық музыка мағынасында орныға бастаған.
Төкпе мен шертпе: атау ма, мектеп пе?
Халық арасында күйдің саз-сарынын ажыратып тану үшін төкпе күй және шертпе күй деген атаулар жиі қолданылады. Алайда Ақселеу Сейдімбектің айтуынша, «төкпе» мен «шертпе» сөздері жеке күйлердің табиғатына қатысты анықтауыш бола алады да, тұтас бір күйшілік мектептің болмысын толық айқындай алмайды.
Бір күйшінің өзінде әртүрлі мәнер бар
Бір ғана күйші-композитордың мұрасында шертіп тартылатын да, жігерлі серпінмен төгіп тартылатын да күйлер қатар кездеседі. Мәселен, Тәттімбеттің «Саржайлау», «Былқылдақ», «Сылқылдақ» күйлері шертпе мәнерге жақын орындалса, «Бес төре» күйі жігерлі серпінмен тартылады.
Бір күйдің өз ішінде де әдіс алмасады
Тіпті жалқы тұрған бір күйдің өн бойында бірде шертіп қағуды, бірде серпе төгіп қағуды, енді бірде іліп қағуды қажет ететін сәттер болады. Мысалы, Әшімтайдың «Қоңыр қаз», Дайрабайдың «Дайрабай» күйлерінде орындау тәсілдері алма-кезек үйлесіп отырады.
Бүгінгі күй өнері: сабақтастық және серпін
Қазіргі кезеңде күйшілік өнер қанатын кең жайып, қазақ халқының дәстүрлі мәдениетінде қайтадан асқақтай түсті. Бодандық кезеңнің талай сынағынан аман өткен домбыра аспабы елімізде айрықша орын алып отыр.
Қазақ ұлттық музыка академиясында, Құрманғазы атындағы ұлттық консерваторияда және еліміздің көптеген колледждерінде болашақ домбырашы мамандар білім алуда. Оған қоса, осы оқу орындарының түлектері кәсіби ортада еңбек етіп, дәстүрді жандандырып келеді.
Түйін
Әрине, күрделі мәселелер де жоқ емес. Дегенмен уақыт өте түзелетін тұстар табылады: адам да, заман да біртіндеп орнына келеді. Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні — қазақтың ұлттық өнері болған, бар, әрі болашақта да қасиетін жоғалтпайды.
Дереккөз: Қазақша шығармалар жинағы