Қазақша рефераттар

Сертификаттаудың мағынасы мен мазмұны

2-тарау. Сертификаттау негіздері

Сертификаттау өнімнің, процестің немесе қызметтің белгіленген талаптарға сәйкестігін дәлелдер арқылы растауға бағытталған. Бұл тарауда сертификаттаудың мәні, мақсаттары, принциптері және Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік реттеу тетіктері жүйеленіп берілген.

Нәтиже

Сәйкестікті жазбаша растау (сертификат/декларация)

Тетіктер

Сынақ, аудит, инспекциялық бақылау

Принцип

Тәуелсіздік, ашықтық, кәсібилік

2.1. Сертификаттаудың мағынасы мен мазмұны

«Сертификаттау» ұғымы латын тіліндегі мағынасы бойынша «дұрыс жасалған» дегенді білдіреді. Сертификаттау жүргізу үшін алдымен қандай талаптар қарастырылатынын және сол талаптарға сәйкестікті қандай бақылау түрі арқылы тексеру керектігін айқындау қажет. Бақылаудың негізгі бөлігі сынақ зертханаларында іске асырылады.

Сәйкестікті бағалау неге «үшінші жақпен» байланысты?

Берілген талаптарға сәйкестік дәрежесін жүйелі түрде тексеру сәйкестікті бағалау деп аталады. Ол көбіне «үшінші жақтың» сынақ нәтижелеріне сүйеніп анықталады. Мұнда:

  • Бірінші жақ — жеткізуші/өндіруші;
  • Екінші жақ — сатып алушы/тұтынушы;
  • Үшінші жақ — өндіруші мен тұтынушыдан тәуелсіз орган.

Негізгі байланысты ұғымдар

Сәйкестікке тексеру
Өнімнің (процестің, қызметтің) қабылданған талаптарға дәлелдемелер негізінде сәйкестігін мақұлдау.
Сәйкестікті қадағалау
Өнімнің (процестің, қызметтің) талаптарға сәйкес жұмыс істеп тұрғанын растауға бағытталған қайта бағалау.
Сәйкестікпен қамтамасыз ету
Өнімнің (процестің, қызметтің) берілген талаптарды қанағаттандыратыны туралы мәлімдеу.

Өндірушінің сәйкестік туралы мәлімдемесі — өнімнің белгіленген талаптарға сәйкес келетіні туралы жазбаша кепілдік. Ол каталогте, пайдалану нұсқаулығында, жапсырмаларда (этикеткаларда) және өзге ілеспе материалдарда берілуі мүмкін.

Заңдағы негізгі терминдер (іріктеме)

Қазақстан Республикасының сертификаттау туралы заңнамасы өнімдерді, сапа жүйелерін және өндірістерді (процестерді) сертификаттаудың құқықтық негіздерін белгілейді, қатынастарды реттейді және қатысушылардың құқықтары, міндеттері мен жауапкершілігін анықтайды.

Тіркеу

Уәкілетті органның ұйымды сертификаттау органы немесе сынақ зертханасы ретінде белгілі салада жұмыс істеуге құқылы деп ресми тануы.

Тіркеу аттестаты

Белгіленген қызмет саласында нақты жұмыстарды орындау құқығын куәландыратын құжат.

Аудит (сертификаттауда)

Тіркелген органдар мен сынақ зертханалары қызметіне тәуелсіз талдау, сондай-ақ өтініш беруші бастамасы бойынша сәйкестікті бақылау.

Сәйкестік туралы декларация

Жеткізуші/дайындаушы/сатушы өнімнің талаптарға сәйкестігін куәландыратын белгіленген нысандағы құжат.

Сәйкестік белгісі

Өнімнің, процестің, жұмыстың немесе қызметтің стандартқа не өзге нормативтік құжатқа сәйкестігін көрсететін қорғалған белгі.

Инспекциялық бақылау

Тіркелген органдардың сертификатталған объектілердің талаптарға сәйкестігін қадағалауы.

Сынақ зертханасы (орталығы)

Өнімнің нормативтік құжат талаптарына сәйкестігін сынақ арқылы анықтайтын ұйым/орталық.

Сертификаттау

Үшінші жақтың өнімнің, жұмыстың немесе қызметтің белгіленген талаптарға сәйкестігін жазбаша растауы.

2.2. Сертификаттаудың мақсаты мен принциптері

Сертификаттаудың негізгі мақсаты — адамның өмірі мен денсаулығын қорғау, қоршаған ортаның қауіпсіздігін қамтамасыз ету, сондай-ақ өнім мен көрсетілетін қызметтің сапасын бағалау арқылы тұтынушы мүддесін қорғау.

Нарық талаптары және сапа

Қазақстанда өндірілетін және шетелден әкелінетін азық-түлік, шикізат және тағам өнімдері қауіпсіз болуы әрі сапасы сұраныс деңгейіне сай келуі тиіс. Бұл талаптарды орындау үшін өндірістің, өнімнің және қызметтің сапа көрсеткіштері сертификатталып, ішкі және халықаралық бәсекеге қабілеттілік күшейеді.

Сынақ инфрақұрылымына қойылатын талаптар

  • Арнайы білімі бар, білікті және тәжірибелі мамандардың болуы.
  • Аттестатталған сынақ зертханаларының қажетті жабдықтармен және нормативтік-құқықтық құжаттармен қамтамасыз етілуі.
  • Бірдей жағдайда алынған сынақ нәтижелерінің зертханалар арасында сәйкестігін қамтамасыз ету.

Бұл жұмыстарды жүргізу, әдетте, елімізде «Стандарттау және сертификаттау» бағыты бойынша даярланған мамандарға жүктеледі.

Мемлекеттік жүйедегі негізгі принциптер

  • Ақпараттың дұрыстығы: өнім туралы мәліметтің нақтылығын қамтамасыз ету.
  • Тәуелсіздік: өндіруші мен тұтынушының тәуелсіздігі.
  • Кәсібилік: сынақтардың кәсіби деңгейде жүргізілуі.
  • Кемсітпеу: шетелдік өтініш берушілерге қысым жасамау.
  • Еріктілік: өтініш берушінің орган мен зертхананы таңдауы.
  • Ашықтық: сертификат/белгінің қолданылу мерзімі, тоқтатылуы туралы ақпараттың қолжетімділігі.
  • Халықаралық үйлесім: ISO/IEC және аймақтық ұйымдардың ұсынымдарын қолдану, сондай-ақ көпжақты/екіжақты келісімдер негізінде өзара тануды қолдау.
  • Құпиялылық: коммерциялық құпияны жария етпеу.
  • Қоғамдық қатысу: қажет болған жағдайда тұтынушылар қоғамын тарту.

Сертификаттаудың маңызы

Мемлекеттік деректерге сәйкес, елімізде өндірілетін өнімнің елеулі бөлігі сертификаттаудан өтеді. Қауіпті деп танылатын өнімдердің жоғары үлесі сертификаттау жұмысының маңызын арттырып, бірыңғай тауар нарығының жұмыс істеуіне және халықаралық саудаға қатысуға қажетті жағдайлар жасайды.

2.3. Сертификаттау саласындағы мемлекеттік реттеу мен басқару

Сертификаттау жөніндегі жұмыстарды басқару

  1. Сертификаттау жөніндегі жұмыстарды басқаруды Қазақстан Республикасы Үкіметі айқындаған стандарттау, метрология және сертификаттау жөніндегі уәкілетті мемлекеттік орган жүзеге асырады.
  2. Жеке және заңды тұлғалар өз қызметін заңнама талаптарына және мемлекеттік сертификаттау жүйесінде қолданылатын нормативтік құжаттарға сәйкес ұйымдастырады және жүзеге асырады.

Мемлекеттік сертификаттау жүйесінің ұйымдық құрылымы

  • Стандарттау, метрология және сертификаттау жөніндегі мемлекеттік орган.
  • Өнімді, процестерді, жұмыстарды және қызмет көрсетулерді сертификаттау жөніндегі тіркелген органдар.
  • Тіркелген сынақ зертханалары (орталықтары).

Жүйе бірыңғай саясатты қамтамасыз етеді және сертификаттаудың ережелері мен рәсімдерін, органдар мен зертханаларға қойылатын талаптарды, тіркеу тәртібін, сарапшы-аудиторларды даярлау мен аттестаттау рәсімдерін, тізілімді жүргізуді, аудит пен инспекциялық бақылауды ұйымдастыру тәртібін белгілейді.

Уәкілетті мемлекеттік органның негізгі міндеттері (қысқаша)

  • Мемлекеттік сертификаттау жүйесін құру және оның жұмысын ұйымдастыру.
  • Мемлекеттік саясатты қалыптастыру мен іске асыруға қатысу, даму жоспарларын әзірлеу.
  • Міндетті сертификаттауға жататын өнімдер тізбесін дайындау.
  • Сертификаттау органдарын және сынақ зертханаларын тіркеу.
  • Сарапшы-аудиторларды аттестаттау.
  • Органдар мен зертханалар қызметіне мемлекеттік бақылауды ұйымдастыру.
  • Мемлекеттік тізілімді жүргізу.
  • Сертификаттар мен сәйкестік белгілерінің нысандары және қолдану тәртібін белгілеу.

Сертификаттау органдары

Сертификаттау органы өндірушіге, жеткізушіге және тұтынушыға тәуелсіз болуы тиіс. Әртүрлі меншік нысанындағы заңды тұлғалар, егер олардың құрылымында талаптарға сай сынақ зертханасы (орталығы) болса және белгіленген тәртіппен тіркелсе, сертификаттау органы бола алады. Филиалдар мен өкілдіктер де уәкілетті органда тіркелген жағдайда сертификаттау жұмыстарын орындай алады.

Тіркеу кезінде айқындалатын мәселелер

  • Сертификаттау объектілерінің нақты шектелуі.
  • Қолданылатын нормативтік құжаттардың санаттары мен түрлері.
  • Ережелер мен рәсімдердің реттелуі.

Сынақ зертханалары (орталықтары)

  • Заңды тұлға мәртебесіне ие болуы немесе заңды тұлғаның құрылымдық бөлімшесі болуы мүмкін.
  • Сертификаттау мақсатындағы сынақтарды жүргізетін ұйымдар белгіленген тәртіппен тіркелуі тиіс.
  • Егер зертхана заңды тұлғаның құрылымдық бөлімшесі болса, сертификаттық сынақтарға тапсырма берген сертификаттау органы өкілінің қатысуы қамтамасыз етілуі мүмкін. Ал сертификаттау органының өз құрылымындағы зертхана үшін бұл талап қолданылмайды.

Сәйкестік сертификаты және сәйкестік белгісі

Өнімдер, процестер, жұмыстар және қызмет көрсетулер техникалық регламенттерге, стандарттарға немесе өзге нормативтік құжаттарға сәйкестігі расталған жағдайда уәкілетті орган белгілеген үлгідегі сәйкестік сертификаты беріледі және ол мемлекеттік тізілімде тіркеледі. Сертификатталған өнімді таңбалау үшін сәйкестік белгісі қолданылады; оны қолдану тәртібін уәкілетті орган айқындайды.

Сертификаттаудың түрлері: міндетті және ерікті

Міндетті сертификаттау

Адам өмірі мен денсаулығы, мүлік және қоршаған орта қауіпсіздігі үшін міндетті талаптарға сәйкестікті растау. Міндетті сертификаттауға жататын өнімдер тізбесін Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілейді.

Ерікті сертификаттау

Өтініш берушінің бастамасы бойынша жүргізіледі және өтініш беруші айқындаған нормативтік құжаттар талаптарына сәйкестікті растауға бағытталады. Ерікті сертификаттау міндетті сертификаттауды алмастырмайды.

Қауіпсіздік талаптары және импортқа қатысты шарттар

  • Міндетті сертификаттауға жататын өнімді сәйкестік сертификатынсыз өткізуге тыйым салынады; сондай-ақ мұндай өнімді жарнамалауға да тыйым салынады.
  • Импортталатын өнім бойынша келісімшарттарда мемлекеттік жүйе танитын сертификат пен сәйкестік белгісінің болуы көзделуі тиіс.
  • Бөлшек саудаға арналған импорт өнімге мемлекеттік және орыс тілдеріндегі ақпарат қоса беріледі: өнім атауы, шыққан елі, өндіруші, дайындалған күні, жарамдылық мерзімі, сақтау шарттары, қолдану тәсілі (тиісті нормативтік құжаттар талап еткен жағдайда).

Нормативтік құжаттарға қойылатын талаптар

Сертификаттау жөніндегі нормативтік құжаттар ғылым, техника және технологияның қазіргі жетістіктеріне сүйенуі, халықаралық (аймақтық) стандарттармен үйлесуі және пайдалану/орындау шарттарын ескеруі тиіс. Сонымен қатар, олар халықаралық саудада қосымша кедергі туғызбауы қажет.

Ережелер мен рәсімдер отандық өнім үшін де, шығу тегіне қарамастан, бірдей қолданылады. Құжат жобалары құпия ақпаратты қоспағанда, талқылау үшін жарияланып, ескертпелер мен ұсыныстар қабылдау тәртібі уәкілетті органмен айқындалады.

Міндетті сертификаттауға жататын өнімге арналған құжаттарда міндетті талаптар, бақылау әдістері, таңбалау ережелері және ілеспе құжаттардағы сертификаттау туралы ақпаратқа қойылатын талаптар көрсетілуі тиіс.

2.4. Мемлекеттік бақылау және инспекциялық бақылау

Сертификаттау ережелерінің сақталуын мемлекеттік қадағалау

  1. Сертификаттау ережелерінің сақталуына және сертификатталған өнімнің, жұмыстардың, қызмет көрсетулердің сапасына мемлекеттік қадағалауды уәкілетті орган заңнамаға сәйкес жүзеге асырады.
  2. Қадағалау меншік нысанына қарамастан, заңды тұлғаларға (шетелдік ұйымдарды қоса алғанда) және жеке тұлғаларға өнімнің өмірлік циклі бойымен қолданылады: әзірлеу, өндіру, жеткізу, өткізу, пайдалану, сақтау, тасымалдау және кәдеге жарату кезеңдері.

Сертификаттау органдары мен зертханалардың қызметін мемлекеттік бақылау

Тіркелген сертификаттау органдары мен сынақ зертханаларының (орталықтарының) қызметі уәкілетті орган және оның аумақтық бөлімшелері арқылы заңнамада белгіленген тәртіппен бақыланады. Бақылау нормативтік құжаттарды бұзу фактілерін анықтауға, жолын кесуге және жоюға бағытталады.

Қысқаша түйін

  • Сертификаттау — талаптарға сәйкестікті дәлелдермен растаудың жүйелі тәсілі.
  • Сенімнің негізгі тірегі — өндіруші мен тұтынушыдан тәуелсіз «үшінші жақ» бағалауы.
  • Мемлекеттік жүйе тіркеу, тізілім, сынақ, аудит және инспекциялық бақылау арқылы сапа мен қауіпсіздікті қамтамасыз етеді.