Кісінің сөзін

Тілдегі сөздердің бәрі жіпке тізген моншақтай қаз-қатар жұмсала бермейді. Жазық алқап сияқты емес: тілдің де «кедір-бұдыры» болады, топтасқан, «тыраштанған» қат-қабаттары, тіпті ат құйрығына жабысқан тікендей басы артық сөздері де кездеседі. Осыларды саралап, керегін өз орнында пайдалана білу — тіл жұмсаушының мәдениеті белгілі бір деңгейде болуының басты шарты.

Ол үшін тіл қазынасының қоғамға атқарар қызметі мен мүмкіндігі орасан екеніне сену қажет. Егер тілде синоним, антоним, сөз варианттары мен дублеттер болмаса, әдеби тіл шаблон мен штамптан көз аша алмас еді. Бірақ сол байлықтың бәрі бірдей тілдің «ділгірлік» қажетін өтей бермейді: әрбір сөздің орны, салмағы, стильдік қызметі әртүрлі.

Әдеби норма және қарапайым (просторечие) сөздер

Кірме сөздер: ауызекі түрлену және нормалану

Өзге тілден ауысқан сөздердің кейбірі әдеби тілге енгенімен, ауызекі сөйлеуде қарапайым варианттары қатар өмір сүреді. Мұндай қарапайым айтылымдар бүгінгі әдеби тілде норма саналмайды; көбіне кейіпкер тілінде немесе білімі төмен адамдардың сөз қолданысында кездеседі.

Сонымен бірге кейбір кірме сөздер сөйлеу тілі арқылы фонетикалық өзгеріске түсіп, жалпы халықтық сипат алып, әдеби тілге сол өзгерген қалпымен орнығып кеткен. Мұндайда өзгерген түрі нормаға айналады.

Дұрыс айту дағдысы: отбасы, мектеп және «әдет»

Сөзді дұрыс айту дағдысы ең алдымен отбасынан, мектептен басталады. Бұл екеуінің арасында қайшылық та кездеседі. Бала күнде қалыптасқан дағды әдетке айналса, одан ұзаққа дейін арылу қиын. Қазақтың «Ауру қалса да, әдет қалмайды» деуі — осыны меңзейді.

Адам есейіп, оқу-білімге қолы жеткен сайын «Әдет — әдет емес, жөн — әдет» қағидасын түсініп, тәлім-тәрбие арқылы (оның ішінде тілдік тәрбие арқылы) ұнамсыз әдеттен біртіндеп арыла алады.

Синонимдер, жарыспалы атаулар және орындылық

Бір ұғымды бірнеше сөзбен айту — тіл табиғатына тән құбылыс. Оның бір бөлігі синонимдік қатар құрап, тіл байлығын молайтады және қарым-қатынасты икемді етеді. Мысалы: бет, жүз, дидар, келбет; немесе мақұл, дұрыс, жарайды, құп, болады, ия.

Сонымен қатар бір заттың бірнеше атауы болуы да түсінікті: оттық, шырпы, шақпақ, ши шақпақ, сіріңке, күкірт, спичка. Бірі қызметіне, бірі бөлшегіне қарап қойылса, енді бірі кірме сөз ретінде орныққан.

Кейде жарыспалы сөздер синонимдік қатарға толық кірмесе де, мағыналық айырмасы сезілмей жатады. Мұндайда бір сөзді қайталай бермеу үшін түрлендіру қажет болады. Кейбір жұптардың (мысалы, айқай — айғай) нормалық дәрежесі де шамалас болуы мүмкін. Ал сияқты, сықылды, секілді, тәрізді сөздерінің бәрі де — норма.

Дублеттерді сұрыптау: орфография, жиілік және мағына

Жарыспалы варианттардың қайсысы норма екенін анықтауда «мен білсем» деген субъектив пікірге емес, әдеби тілдегі қолданылу жиілігіне, орфографиялық ережелерге, сөздіктер мен оқулықтардағы орныққан үлгіге сүйену қажет.

Жарыспалы сөздердің санын барынша азайту қажет. Мысалы, «Абай жолы» романындағы қолданыс жиілігіне сүйенсек, жай формасы жәй формасына қарағанда әлдеқайда жиі кездеседі. Жиі қолданылған вариант нормаға бейім келеді, сирегі — ауытқу ретінде бағаланады. Ал айқай — айғай сияқты жұптарда қолданылу арасы шамалас болса, екеуі де қатар норма ретінде танылуы мүмкін.

Нормалаудың ғылыми тірегі: жиілік және ортақ қолданыс

Вариантты дублеттердің қайсысы әдеби норма, қайсысы норма емес екенін белгілі бір говордың аясында шешуге болмайды. Қазақ тілінде бұл мәселені бір диалектке сүйеніп «кесіп» айтуға мүмкіндік беретін тірек (опорный) диалект жоқ. Сондықтан әдеби тіл жалпы халықтық негізде қалыптасып, аймақтық ерекшеліктердің ықпалы әр жерде әртүрлі деңгейде байқалады.

Сол себепті, дыбыс алмасуы арқылы пайда болған дублеттерде бірде а, бірде ә нұсқасы; бірде б, бірде п нұсқасы аралас қолданылады. Мұндайда ең дұрыс жол — әдеби тілдегі салмаққа (қолданылу жиілігіне) сүйеніп, жарыспалы варианттарды көбейтпей, басым нұсқаны норма ретінде орнықтыру.

Лексика-семантикалық варианттар: норма мен ауытқу

Төмендегі мысалдар лексика-семантикалық варианттарды норма тұрғысынан саралауға көмектеседі: әдеби тілде орныққан сөздер және әдеби емес (ауытқу) ретінде танылатын сөздер қатар жүреді.

Дереккөз