Гетеротрофты ағзалар энергияны органик
Автотрофты және гетеротрофты ағзалар: ерекшеліктері мен түрлері
Тірі ағзалар қоректену тәсілі мен энергия алу жолына қарай екі ірі топқа бөлінеді: автотрофтар және гетеротрофтар. Бұл жіктеу көміртекті қайдан алатынына ғана емес, ең алдымен қандай энергия көзін пайдаланатынына сүйенеді.
Автотрофтар
Бейорганикалық заттардан (мысалы, СО2) органикалық заттарды фотосинтез немесе хемосинтез арқылы синтездейді.
Гетеротрофтар
Дайын органикалық заттармен қоректенеді; органикалық қосылыстардың биологиялық тотығуы арқылы энергия алады.
Автотрофты ағзалар
Автотрофты ағзалар (гр. autos — «өзі», trophe — «қорек») қоршаған ортадағы бейорганикалық заттардан тіршілігіне қажетті органикалық қосылыстарды түзеді. Олар бұл үшін сәуле энергиясын (фотосинтез) немесе химиялық реакциялардан босайтын энергияны (хемосинтез) пайдаланады.
Қай ағзалар автотрофтарға жатады?
- Жоғары сатыдағы жасыл өсімдіктер
- Балдырлар
- Кейбір бактериялар (фотоавтотрофтар және хемоавтотрофтар)
Фотосинтез арқылы қоректену
Жоғары сатыдағы өсімдіктер мен балдырлар жасушаларында хлорофилл болғандықтан, күн сәулесінің қуатын пайдаланып көмірқышқыл газынан (СО2) күрделі органикалық заттарды синтездейді.
Кейбір микроорганизмдерде де хлорофилл тектес пигменттер кездеседі; оларды фотосинтездеуші автотрофты микроорганизмдер деп атайды.
Хемосинтез арқылы қоректену
Автотрофты бактериялар бейорганикалық заттардың тотығуынан бөлінетін энергияны пайдаланып, органикалық қосылыстар түзеді. Мысалы, олар H2S, NaNO2, NH4OH және темір қосылыстары сияқты заттармен байланысты реакциялардан энергия ала алады.
Мысал: топырақтағы Nitrosomonas және Nitrobacter бактериялары аммиакты тотықтырып, азот қышқылының тұздарына айналдырады. Бөлінген энергия өз жасуша құрылымына қажет заттарды түзуге жұмсалады.
Көмірқышқыл газын (СО2) сіңіру жолдары
Автотрофтардың басым көпшілігі СО2-ні пентозофосфаттық жол арқылы сіңіреді. Ал бактериялардың кейбір топтары (мысалы, метан түзушілер) СО2-ні басқа биохимиялық жолдармен байланыстыра алады.
Сонымен бірге кейбір автотрофтар өсуіне қажет витаминдер мен басқа да қосымша заттарды қоршаған ортадан алуы мүмкін.
Гетеротрофты ағзалар
Гетеротрофты ағзалар (гр. heteros — «басқа», trophe — «қорек») дайын органикалық заттармен қоректенеді және өз денесінің негізгі органикалық құрамын тек бейорганикалық заттардан түзе алмайды. Олар энергияны органикалық қосылыстардың биологиялық тотығуы нәтижесінде алады.
Гетеротрофтарға жататын ағзалар
- Адам және барлық жануарлар
- Саңырауқұлақтар
- Паразиттік жолмен тіршілік ететін өсімдіктер
- Көптеген микроорганизмдер
Қоректенуіне қарай түрлері
Сапрофитті (осмотрофты)
Ыдыраған ағзалардың қалдықтары немесе тіршілік әрекеті нәтижесінде бөлінген өнімдермен қоректенеді (ашытқылар, зең саңырауқұлақтары, көптеген бактериялар).
Голозойлы (анимальды)
Басқа ағзаның денесімен қоректенетіндер.
Паразиттік
Иесінің денесіндегі сөлдермен немесе ұлпалармен қоректенетін ағзалар.
Аралас қоректену (миксотрофия)
Табиғатта аралас қоректенетін түрлер де кездеседі. Мысалы, арам шырмауық басқа өсімдікке жабысып, оның есебінен тіршілік етеді.
Жасыл эвглена жарықта хлорофилл арқылы фотосинтез жасап автотроф сияқты әрекет етеді, ал қараңғыда дайын органикалық заттарға тәуелді болып, гетеротрофқа ауысады.
Даму сатыларындағы ерекшеліктер
Кейбір өсімдіктер дамудың белгілі кезеңдерінде гетеротрофты қоректенуге уақытша тәуелді болуы мүмкін. Мысалы, дәннің өніп келе жатқан тұқымдары алғашқы сатыларда дайын қор заттарын пайдаланады.
Сонымен қатар гетеротрофты ағзалар табиғатта өте аз мөлшерде болса да кейбір органикалық заттардың түзілуіне қатыса алады.
Жіктеудің қазіргі түсіндірмесі және экожүйедегі рөлі
Негізгі өлшем: энергия көзі
Кейбір жануар тіндерінің де СО2-ні белгілі бір деңгейде сіңіре алатыны анықталған. Осыған байланысты ағзаларды автотрофтар мен гетеротрофтарға бөлу көміртекті сіңіру қабілетіне ғана емес, пайдаланатын энергия көзіне негізделеді.
- Фотоавтотрофтар — фотохимиялық процестер энергиясын пайдаланады.
- Хемоавтотрофтар — бейорганикалық заттардың тотығуынан бөлінген энергияны пайдаланады.
- Гетеротрофтар — күрделі органикалық қосылыстарды (көмірсулар, майлар, ақуыздар) ыдыратып, олардың тотығуынан энергия алады.
Зат айналымындағы маңызы
Гетеротрофты ағзалар күрделі органикалық заттарды ыдыратып, минералдандыру арқылы табиғаттағы зат алмасуда шешуші рөл атқарады. Ал автотрофтар бейорганикалық заттардан органикалық заттарды синтездеп, экожүйелердегі алғашқы өнім түзушілер ретінде қызмет етеді.
Осылайша автотрофтар мен гетеротрофтар бірігіп, табиғатта өзара байланысты біртұтас биологиялық жүйені құрайды.