Психикалық дамуы тежелген балалардың шығармашылық қиялын дамытуда үйірме жұмыстарын ұйымдастыру
Жоспар
Бөлімдер
- Кіріспе
- Шығармашылық қабілетін дамыту мәселелерін теориялық шолу
Тараулар
- 1.1 Арнайы білімді қажет ететін балалардың шығармашылық қабілетін дамыту ерекшеліктері
- 1.2 Көмекші мектепте арнайы жеке үйірме жұмыстарын ұйымдастыру
Кіріспе
Шығармашылық — жаңа мүмкіндіктерді ашу, өз бетінше әрекет ету және жоғары психикалық белсенділік. Ол ғылыми, көркем, кәсіби-техникалық, шаруашылық сияқты түрлі бағыттарда көрініс береді. Шығармашылық деңгейі әртүрлі болғанымен, барлығы да жаңа нәрсенің тууы мен ашылуына тікелей байланысты.
Ғылым мен өнердің, тіпті адам өміріндегі маңызды өзгерістердің негізінде шығармашылық әрекет жатады. Шығармашылықты дамыту кездейсоқ құбылыс емес — ол адамның толыққанды мүмкіндігі.
Л.С. Выготский, С.Л. Рубинштейн, Д.Б. Эльконин және басқа зерттеушілердің еңбектерінде қабілет тек жаңа білімді меңгеру барысында ғана емес, сондай-ақ білімді тұлғалық дамумен ұштастыру, оқу-тәрбие үдерісінде өзін қалыптастыру кезінде де айқындалатыны көрсетіледі. Сондықтан дамыту жоспарында бұл қасиетті ашуға ерекше көңіл бөлу қажет.
Мәселе
Қиялы шектеулі балалардың тұлғалық мүмкіндігі тарылып, шығармашылық ойлауы төмендейді; өнерге қызығушылық әлсірейді.
Шешім бағыты
Шығармашылықты ұштау үшін арнайы ұйымдастырылған кешенді оқу-тәрбие жұмысы және үйірме қызметі қажет.
Өзектілік
Көмекші мектеп оқушыларын әлеуметтендіру және қоғамдағы орнын айқындау тұрғысынан үйірме жұмысының маңызы арта түседі.
Зерттеу аппараты
Мақсаты
Ақыл-ойы кем балалардың шығармашылық қабілетінің ерекшеліктерін анықтау.
Нысаны
Ақыл-ойы кем балалардың шығармашылық қабілетін дамыту үдерісі.
Пәні
Үйірме жұмыстары барысында шығармашылық қабілетті қалыптастыру жолдары.
Гипотезасы
Егер үйірме жұмысы өз деңгейінде дұрыс ұйымдастырылса, көмекші мектептегі оқушылардың шығармашылық қабілеті айтарлықтай дамиды.
Міндеттері
- Шығармашылық қабілетті қалыптастыру мен дамытудың ерекшеліктерін анықтау.
- Үйірме кезінде шығармашылықты шыңдауға қажетті мүмкіндіктерді айқындау.
- Оқушылардың ерекшеліктеріне сай үйірме жұмысын ұйымдастыруға ұсыныстар әзірлеу.
Теориялық-әдістемелік негіз
Қабілет баланың жаңа білімді меңгеруімен ғана шектелмейді; ол бар білімді дамыту, тұлғалық қасиеттерді жетілдіру және оқу-тәрбие қызметіндегі жетістіктермен айқындалады (Л.С. Выготский, С.Л. Рубинштейн, Д.Б. Эльконин).
Шығармашылық қабілетін дамыту мәселелеріне теориялық шолу
Тәжірибе көрсеткендей, қабілет арқылы психикалық үдерістерде жаңа материалды қабылдау мен тану жүзеге асады. Қабілет адамға тән қасиет ретінде еңбектің нәтижесін байқатады: кез келген жұмыс (сурет салу, құрастыру және т.б.) басталар алдында ойда өзге түрде елестейді.
Қабілет үдерісі талдау мен жинақтауға (аналитикалық-синтетикалық бағытқа) сүйенеді: әртүрлі элементтерді біріктіріп, бейнені жан-жақты толықтыру арқылы нақтыланады. Қоршаған ортаға бағытталған бұл зияткерлік қызметте тек көру ғана емес, сөздік нұсқау мен түсіндіру де тірек бола алады.
Қабілет көбіне бала тәжірибесінде туындайтын қиындықтардан бастау алады. Қиындық ойлауды жетілдіреді, ал қиял алған әсерді толықтырып, тапсырманы шешуді нақтылауға көмектеседі. Зияткерлік мәселені шешу — шығармашылық үдеріс.
Қиялдың дамуы және шынайылықпен байланысы
Қиял таным шекарасын кеңейтіп, балаға өмірде сирек кездесетін жағдайларға «қатысуға» мүмкіндік береді. Бұл оның зияткерлік, эмоциялық және танымдық қабілеттерін дамытады, табиғи және әлеуметтік құбылыстарды терең тануға жетелейді.
Дегенмен қиял шынайылықпен үйлесуі тиіс: бала «не мүмкін, не мүмкін емес» екенін біртіндеп ажырата білуі қажет. Қиялдың әдіс-тәсілдері мектепке дейінгі кезеңде қалыптасып, кейін оқу мен тәжірибе арқылы байиды.
Педагогтың рөлі
Педагогтың тәжірибесі — баланың тәжірибесін кеңейту. Бала қаншалықты көп көріп, естіп, біліп, салыстыра алса, қабілеті соншалықты дамиды. Білім мен тәжірибенің жинақталуы шығармашылық қабілеттің дамуына тікелей ықпал етеді.
Қабілетті дамыту үшін нақты мақсат пен дұрыс бағыт қажет. Әмбебап әдіс жоқ: әдістер нақты педагогикалық жағдайға және шешілетін шығармашылық-танымдық мәселелерге сай таңдалады.
Екі кезеңді түзету жұмысы
Дамуы тежелген мектеп жасындағы балаларда шығармашылық дамуда кідіріс байқалуы мүмкін. Нәтиже болуы үшін дефектолог мақсатқа бағытталған, жүйелі және кезең-кезеңімен ұйымдастырылған жұмыс жүргізуі тиіс.
Алғашқы кезеңде шығармашылық әрекетке ынта қалыптастыру маңызды. Әсіресе өз-өзіне сенімсіз, белсенділігі төмен балалар үшін «жетістік жағдайын» құру — негізгі шарт.
Қолдау түрлері және ойын жаттығулары
Ашық көмек
Педагог жұмыстың құрылымын түсіндіріп, бірге орындауға шақырады: «Қане, мұны бірге жасап көрейік; шықпаса, қайтадан байқап көреміз».
Жасырын (жанама) қолдау
Баланың сенімін оятып, ішкі ресурсын іске қосады: «Сен ғана бұл жұмыста түлкінің бейнесін жақсы жасай аласың; сен жасасаң, бәріне ұнайды».
Балалардың шығармашылығын дамытуда ойын жаттығулары маңызды: олар қиялды дамытады, сезім-эмоциялық қасиеттерді жетілдіреді. Эстетикалық ойындар арқылы бала қиындықты жеңуді, өз ойын жеткізуді, қоршаған ортаны сезінуді үйренеді.
Ата-ана мен мұғалім баланың бойына жан сұлулығы, жүрек тазалығы, адамгершілік құндылықтар мен дарындылықты қатар дарытуы тиіс. Талант менмендікпен, зұлымдықпен ұштасса, өзі мен өзгеге зиян келтіруі мүмкін.
Баланың шығармашылық қадамына қолдау көрсету, психологиялық тұрғыдан қауіпсіз орта қалыптастыру, кейде баланы жалғыз қалдырып өз бетімен жұмыс істеуге мүмкіндік беру қажет. Шамадан тыс қамқорлық шығармашылық дамуды тежей алады.
1.1 Арнайы білімді қажет ететін балалардың шығармашылық қабілетін дамыту ерекшеліктері
Интеллектісі төмен балаларға еңбек әрекеті оңайға соқпайды: бастаған істі соңына дейін жеткізу қиын болуы мүмкін. Сондықтан ең алғашқы міндет — еңбекке баулуда жағымды іс-әрекеттік қатынас қалыптастыру.
Еңбекке баулу үдерісі сенсорлық қабылдау мен әрекеттік тәжірибенің дамуымен тығыз байланысты. Баланы белгілі бір жұмыс тәсіліне үйрету үшін педагог-психолог пен дефектологтан шыдамдылық, жүйелілік және қадамдап оқыту талап етіледі.
Қиындық балаға қорқыныш емес, керісінше өз-өзіне сенімділікті арттырып, өз бетімен әрекет етуге ынталандыратын фактор болуы қажет.
Сабақ үстінде
Практикалық әрекет арқылы шығармашылық еңбек дағдылары қалыптасады.
Сабақтан тыс
Өмірге қажетті білік-дағдылар, жауапкершілік, тапқырлық, өзара түсіністік тәрбиеленеді.
Нәтиже
Эстетикалық талғам, байқампаздық, қоршаған ортаны көре білу, шығармашылық ойлау дамиды.
Қолөнер және шығармашылық еңбек
Қолөнер жұмысы белгілі бір «өнім» үшін ғана емес, ең алдымен оқушының шығармашылығын дамыту үшін ұйымдастырылуы керек. Еңбек әрекеті балаға қуаныш сыйлап, жағымды эмоционалдық көңіл-күй тудырады.
Шығармашылықпен айналысқанда эстетикалық қабылдау, көру, қиял дамиды. Алайда бұл өздігінен жүзеге аспайды: әр оқушының жеке ерекшеліктеріне сүйенген жүйелі әрі мақсатты педагогикалық жұмыстың нәтижесінде қалыптасады.
Үйірме жұмысын ұйымдастыруда эстетикалық талғам мен бейнелеу қабілетін дамыту жеткіліксіз — ойлауды кеңейту, еркін пікір айтуға мүмкіндік беру, шығармашылық ізденіске бағыттау маңызды.
Қиялды «ертегіден» шынайы бейнеге бағыттау
Ерекше білімді қажет ететін оқушылардың шығармашылық қиялы нақты іс-әрекетпен байланыстырылғанда тиімді дамиды. Мысалы, тропикалық орманды бейнелеу үшін ыстық аймақ жануарларының суретін көру немесе сол туралы әңгіме тыңдау қажет.
Жасөспірім қиялымен өзін ғарыш қаһарманы ретінде елестетуі мүмкін. Бұл ертегі емес, арманға негізделген ықтимал болашаққа дайындық. Біздің міндет — арманды жоққа шығармай, оны шынайы мақсатқа айналдыруға көмектесу.
Мұндай жұмыста педагогикалық такт пен шыдамдылық қажет: оқушының арманы тыңдалып, қолдау табуы тиіс. Әдебиетке, театрға, бейнелеу өнеріне қызығушылық та шығармашылық қабілетті күшейтеді.
1.2 Көмекші мектепте арнайы жеке үйірме жұмыстарын ұйымдастыру
Үйірме жұмысы — ерекше білімді қажет ететін балалардың мүмкіндігін терең әрі жан-жақты дамытатын тиімді орта. Тәжірибе көрсеткендей, мектепішілік үйірмелер кемістікті түзетуге, жағымды шешім қабылдауға және әлеуметтенуге көмектеседі.
Үйірме жұмыстары көбіне 5–9-сыныптарда нәтижелі: бұл кезеңде оқушылар ұжымдық әрекет тәжірибесін меңгеріп, қызығушылығы мен қабілеті нақтырақ айқындалады.
Үйірмелерді балалардың болашақта өз бетінше өмір сүруіне қажет дағдыларға бағыттап ұйымдастырған дұрыс. Мұнда еңбекке баулу, физикалық және эстетикалық тәрбие үйлесуі керек.
Шығармашылық еңбек барысында шешілетін міндеттер
- Танымдық үдерістерді түзету және дамыту.
- Мүмкіндіктерді салыстыру, нақтылау және пысықтау.
- Өнердің әртүрлі түрлерімен және бағыттарымен таныстыру.
- Эмоциялық-эстетикалық белсенді қатынасты, ішкі қызығушылықты арттыру.
- Күнделікті өмірден алған білімді тәжірибеде қолдануға үйрету.
Сабақтан тыс жұмысты ұйымдастыру қағидалары
- Сабақтың жалпы бағыты мен оқу-тәрбие мақсатын сақтау.
- Оқушының жеке ерекшелігі мен қызығушылығына сай мазмұн және әдіс таңдау.
- Көп оқушыны қамтуға ұмтылу және қатысуды еріктілік қағидасымен үйлестіру.
- Баланың өз ұсынысын және қалауын ескеру.
- Орындалған жұмыстарға әлеуметтік-маңызды, жағымды пікір қалыптастыру.
Үйірме мазмұны мен форматы
Үйірме мазмұнына қағаздан, матадан және табиғи материалдардан жасалатын жұмыстарды енгізген дұрыс. Бұл жұмыстар сыныптағы тапсырмаларды қайталамай, жаңа тәжірибе беруі тиіс.
Ұйымдастыру жұмысы балалардың қызығушылығын анықтаудан, үйірме құрамын бекітуден, белсенділерді таңдаудан, материалдар мен құралдарды дайындаудан басталады. Сабақ аптасына бір рет, 1 сағаттан өтуі мүмкін.
Алғашқы сабақта балалар құралдармен танысып, үлгі мен сызба орындайды. Кейінгі сабақтарда өзгеріс енгізу, толықтыру, дербес жұмысқа көшу кезең-кезеңімен беріледі.
Көрме және байқау жұмыстары
Үйірме жұмысы қызықты әрі пайдалы болуы үшін ойыншықтар мен қолөнер бұйымдарын дайындау, көрме және байқаулар ұйымдастыру маңызды. Байқау мақсаты мен күрделілігіне қарай бірнеше күнге созылуы мүмкін.
Байқау тақырыптарына мысалдар
- Өз қолымен ойыншық жасау.
- Табиғи материалдардан шырша ойыншықтарын дайындау.
- Жазғы жинақтардан безендіру жұмыстары.
- Кептірілген гүлдер мен жапырақтардан бұйым жасау.
- Әртүрлі материалдардан композиция құрастыру.
Көрме тек экспонаттармен емес, безендірілуімен де ерекшеленуі тиіс. Сондықтан орналасуы мен рәсімделуі алдын ала жоспарланып, әр жұмысқа оқушының аты-жөні жазылған кесте ілінеді.
Үйірме сабақтарындағы жеке жұмыс
Оқушылармен жеке жұмыс мұғалімнің немесе тәрбиешінің арнайы жоспары бойынша жүргізіледі. Жұмыс басталар алдында кіріспе әңгіме өткізіліп, мақсат-міндет айқындалады, болашақ бұйымның жалпы жобасы жасалады, материалдар мен құралдар таныстырылады.
Жеке тапсырмалар үшін оқушы педагогтың көмегінсіз орындай алатын жұмыстар таңдалады. Дегенмен олар үйірме тақырыбына сай болғанымен, мазмұны жағынан сыныптағы жұмыстарды қайталамауы керек.
Кей жағдайда оқушы жұмысты соңына дейін жеткізе алмауы мүмкін (мысалы, бұйымды бояу немесе безендіру кезеңінде). Мұндайда тапсырманы аяқтау оқушының дайындық деңгейіне қарай жеке түрде жоспарланады, ал тиімді жолдары нақты әрі түсінікті етіп түсіндіріледі.
Ұйымдастыру талаптары
Үйірме жұмысы әдетте күннің екінші жартысында өтеді. Ұйымдастыру формасы білім беру мекемесінің мүмкіндігіне, күн тәртібіне және жұмыс режиміне қарай әртүрлі болуы ықтимал.
Тәрбиеші мен мұғалімнің міндеті — сабақтан тыс уақытта оқушылардың ой-өрісін кеңейтіп, өмірге қажетті әдеттер мен дағдыларды тәжірибе арқылы қалыптастыру, сондай-ақ педагогикалық ұжымның мақсатты жұмысын үйлестіру.
Қорытынды ой
Ақыл-ойы кем балалардың шығармашылық қабілетін дамыту — жүйелі ұйымдастыруды, педагогикалық тактті және сенімді қолдауды талап ететін маңызды бағыт. Үйірме жұмысы оқушыға дербестік, жағымды эмоциялық тәжірибе, еңбек дағдысы және өзін көрсету мүмкіндігін беріп, әлеуметтенуіне нақты ықпал етеді.