Ғалия әні - әннің төресі
Баймырзаұлы Балуан Шолақ (1864–1916) — қазақтың халық композиторы, ат ойынының талай тәсілін меңгерген өнерпаз, күш өнерін көрсеткен спортшы, жауырыны жерге тимеген балуан. Халық оның соңғы өнеріне сүйсініп, әрі жастай саусағын үсітіп алғанына байланысты еркелетіп «Балуан Шолақ» деп атаған. Ал азан шақырып қойылған шын аты — Нұрмағанбет.
Тегі мен өскен ортасы
Шыққан тегі — Ұлы жүздің Дулат тайпасының Сәмбет руы. Алайда аталары ертеректе Арқаға қоныс аударғандықтан, оның бүкіл ғұмыры Көкшетау өңірінде, атығай мен қарауыл руларының арасында өтті.
Әкесі Баймырза ағаш шебері болған. Анасы Қалампырды ел ішінде «қарулы кісі» деп сипаттайды. «Алып — анадан» деген сөздің жаны бар: Балуан Шолақ та анасына тартып, теңдессіз қайрат иесіне айналған.
Күш өнері мен далалық цирк дәстүрі
Ол 14 жасынан бастап күреске түсіп, ат үстіндегі ептілік өнерімен де танылды. Шауып келе жатқан ат үстінде түрлі күрделі жаттығуларды шебер орындауы оның жойқын күші мен ептілігін айқын көрсетті.
Ат үстіндегі ерекше тәсілдер
- Жүйткіген ат үстінде түрегеліп тұру немесе басымен тұру
- Аттың бауырынан өтіп кету
- Бір аяғын үзеңгіге қыстырып, шалқалап жатып шабу
Бұл қимылдар қазақтың далалық цирк өнерінің іргетасын қалағанын аңғартады.
Көпті таңғалдырған күш
Көкшетауда өткен үлкен жиындардың бірінде ол 51 пұт (шамамен 830 кг) кір тасын көтеріп, жұртты қайран қалдырған. 1899 жылы орыс балуаны Иван Кореньмен күресіп, оның қабырғасын сындырған кезде Балуан Шолақ 35 жаста еді.
Әншілік, серілік және композиторлық мұра
Балуан Шолақ жасынан ән-күйге құмар болып өсті. Жігіт шағында ол күш өнері мен әншілікті қатар алып жүріп, екі қырын бірдей шыңдады. Әке-шешесі қайтыс болған соң, Ғаникей атты қызға үйленіп, ел аралап салдық құрып, айналасына әнші-күйші, балуан, өнерлі жастарды жинады.
Топ құрып, ансамбль болып сауық құру — оның дәстүріне айналды. Өзі ұстаз тұтқан Біржан сал мен Ақан сері әндерінің тамаша орындаушысы әрі насихатшысы болды. Осы арнаны берік ұстанып, кейін өзі де ән шығарып, қазақ әншілік өнерінің өрісін кеңейткен ірі композиторлардың біріне айналды.
Сапарлары мен ықпалы
Ол Көкшетау, Қарқаралы, Қараөткел, Сарысу бойын түгел аралап, Баянауыл мен Семейде болды. Арқа әндерін Жетісуға жеткізді. Сол сапарларда Кенен Әзірбаев Балуан Шолақтың көптеген әнін үйреніп, ел арасына кең таратқан.
Әндері
Оның әндерінің қатарында: «Ащылы-айырық», «Балуан Шолақ», «Желдірме», «Дікілдек», «Көкшетау», «Қосалқа», «Қос барабан», «Қос перне», «Құлан кісінес», «Кенже қоңыр» бар. Халық арасына кең тараған туындылары — «Ғалия» мен «Сентябрь».
«Ғалия» — нәзік сезім мен мөлдір махаббатты сыршыл әуенмен өрген ғашықтық лирикасы. Бұл әндерді кейін Ж. Елебеков, М. Көшкімбаев, М. Тырбаев, Ж. Кәрменов, Қ. Байбосынов және басқа шебер орындаушылар кең насихаттады.
Музыка зерттеушісі А. В. Затаевич ел арасынан Балуан Шолақтың бірнеше әнін жазып алып, оларды «Қазақ халқының 1000 әні» және «Қазақтың 500 әні мен күйі» жинақтарына енгізген.
Сан өнерімен халқын риза етіп, Сарыарқасын сазды әуенімен тербеткен, заманының айтулы сал-серілерінің бірі болған Балуан Шолақ Баймырзаұлы 1916 жылы өзінің өскен өңірі Өзектісайда қайтыс болды.
Балуан Шолақтың «Ғалиясы»: әннің туу тарихы
Алтын ғасыр және «зар» әуезі
Қазақ өнерінің «Алтын ғасыры» атанған (А. Сейдімбек) ХІХ ғасыр қазақ қоғамына таңдаулы тұлғалар сыйлады. Ауасы саумал, самалы салқын Сарыарқада әншілік дәуір туды. Біржан сал, Ақан сері, Үкілі Ыбырай, Иманжүсіп, Балуан Шолақ, Мәди, Естай, Майра секілді дүлдүлдер бодандық қамытын киген халықтың зары мен мұңын әнге айналдырды.
Ахмет Байтұрсынұлының «Адамшылық егінін шаштым, ектім, көңілін көтеруге құл халықтың» дегеніндей, сөз ұстаған жұрт та заманның сұсты белгісін аңдап, зар толғаудың тиегін ағытты. М. Әуезов бұл арнаны «Зар заман жыршылары» деп бағалаған. Дәуір өтті, бірақ куәгеріндей болып әндер қалды. Соның бірі — Балуан Шолақтың «Ғалия» әні.
Ғалия кім еді?
Біршама жыл бұрын қарт журналист Октябрь Әлібеков өзінің жеке мұрағатынан Ғалияның суретін көрсеткені айтылады. Ол суретті 1990-жылдары белгілі кәсіпкер Марат Нәбиев әкеліп берген. Марат Әскенұлы Ақмола облысы Бұланды ауданындағы Балуан Шолақ зиратын жаңғыртып, басын көтеруге бастама жасаған азамат ретінде де аталады.
Көнекөз қариялардың айтуынша, қазіргі Конгресс-холл тұрған маңда ертеде базар болған — әдеби шығармаларда жиі кездесетін әйгілі Қараөткөл базары. Жаз шыға ауқатты адамдар базарға үй тігіп, қымыз, сүт, ет, құрт-май секілді өнімдерін саудалап, сонымен қатар дала серілерінің өнерін тамашалаған. Арқаның атақты әншілері бұл базарға соқпай өтпейтін.
Ғалия да базарда қымыз сатқан. Ажары мен арулығы жарасқан, қараторының әдемісі саналатын Ғалияның қымызханасына бір күні Балуан Шолақ ат басын бұрады. Бұл шамамен 1908–1909 жылдар болуы мүмкін. Ол кезде Балуан Шолақтың атағы дүркіреп тұрған, қырықтың қырқасына шыққан шағы; ал Ғалия 22–23 жаста екен. Ғалия балуанға өз қолымен қымыз ұсынып, сол сәттен бастап серінің жүрегіне ару бейнесі қашалып, «Ғалия» әні дүниеге келеді.
Шежірелік дерек
Ақмола өңірінде көшпелі қазақтардың саудасын татар, ноғайлар жүргізгені айтылады. Солардың бірі — Сұлтанай Қамза атты ноғайдың саудасын Тілеу деген қазақ жүргізген. Тілеу Жаңаарқа жақтан, руы Арғын ішінде Аралбай делінеді. Сегіз бөлмелі үйі бар, дәулетті отбасылар санатында болған.
Үлкен әйелінен Ғалия мен Мәрзия атты екі қыз туған. Шолақтың әні арқылы тарихта аты қалған Ғалия — осы.
Ахмет Жұбанов жазып алған сипаттама
Ахмет Жұбанов дерек жинап, Шолақ пен Ғалия арасындағы оқиға туралы Мәкура Есілбаевадан ертеректе біршама толық мәлімет жазып алған. Сол баяндауларда Ғалияның келбеті мен мінезі де сипатталады: қара сұрлау, ат жақты, ұзын бойлы, бетінде аздаған шешек дағы бар, өткір, сөзге шешен, қолынан өнер тамған шебер болған делінеді.
Әсіресе тамағында шешек дағы көбірек қалғандықтан, орамалмен алқымын қымтап байлайтын әдеті болғаны да айтылады.
Қуғын, түрме және әннің таралуы
Балуан Шолақтың жеке өміріне қатысты зерттеулерде қайшылықтар да кездеседі. Ел аузындағы әңгімелерде оның ата қонысқа қоныстанған орыс пен украин қоныстанушыларына қарсы мінез танытқаны айтылады. Бір пайымда бұл — оның өзінше қарсылығы, күрескерлік болмысының көрінісі.
Тәуелсіздік жылдары жазылып, Астанадағы қазақ драма театры сахнасында қойылған Әнес Сарайдың «Балуан Шолақ» драмасында осы қыр айқынырақ ашылады: Шөкеңнің бір жылдары қатты қуғын көріп, бірнеше рет абақтыға қамалып, қашып шығып, жасырын жүрген күндері де болған.
Оқиғаның күрмеуі
Жұбанов жазбасында: Ғалия қазақы дәстүр бойынша Біржан есімді жігітке атастырылып ұзатылады. Барған жерінде екі жылдай тұрып, кейін төркініне — Қараөткөлге көшіп келеді. Шөкеңмен көңіл байласатын тұсы осы кез деп баяндалады.
Ғалия ғашығына арнап кестелеп, өрнектеп аты жазылған сегіз қалта тігеді. Мұны құп көрмеген күйеуі оны ұрып-соғып, үйінен қуып жібереді. Ғалия әкесінің үйіне қашып келеді. Ата-анасы қызымен ақылдасып, ажырасуын дұрыс көреді. Бірақ күйеуі төлеген қалың малын даулап, іс билер сотына түседі.
Оқиғадан хабардар Балуан Шолақ «малды қайтаруға» қажет қаржы табу үшін Көкшетауға аттанады. Жолай танысының үйіне түсіп, домбырасын алып:
Ғалия, айналайын, қалып еді,
Көп жылап, таңға жақын талып еді.
Білмеймін не болғанын әңгіменің,
Біржанмен биге түсіп қалып еді, —
деп қайырып салып, асқа да қарамай жүріп кетеді.
Түрме дуалындағы ән
Көкшетауда Балуан Шолақты ұстап, түрмеге жабады. Осы арада Ғалия билер сотында өз дауын өзі ұстап, Біржанды жеңіп, бостандық алады. Бірақ Шөкеңнің ісі күрделеніп кетеді: жоғалған сексен өгізге қатысты жалаға Семейден ұрланған жылқы туралы айып қосылып, тергеу ауырлайды.
Ғалия Шолақты күтіп күн өткізеді. Бұған қоса қарсы жақ «Шолақ пәлен жылға сотталып, жер аударылыпты» деген жалған хабар таратады. Әкесі Тілеудің нұсқауымен Ғалия Есенжолдың Қанапиясына тоқал болып барады.
Түрмеде жатқан Шөкең Ғалияның атын сан құбылтып, әнге қосады. Ел аузындағы әуен тез тарап, «Ғалия» әнінің бірнеше нұсқасы қалыптасады. С. Оспанов құрастырып бастырған «Балуан Шолақ» кітабында бұл әннің алты түрлі нұсқасы берілетіні көрсетіледі (Алматы: «Жалын», 1998).
Кейін Балуан Шолақты Қараөткөл түрмесіне әкеліп қамайды. Бірде ол әкімшіліктен рұқсат алып, ауладағы биік дуалдың үстіне шығып, «Ғалияны» аспандата шырқайды. Ниеті — түрме маңында жүрсе, Ғалия естісін дегені болса керек.
Ғалияның кейінгі тағдыры
Бір күні Шөкең Ғалияның біреуге тоқал болғанын естиді. Түрмеден босап, Тілеудің үйіне барып мән-жайды білген соң, көңілі қалып, еліне қайтып кетеді.
Ғалия Қанапиядан да айырылысып, Қоянды жәрмеңкесіне барып қымыз сатады. Сол жерде семейлік Қали атты жігітке тұрмысқа шығады. Кейін Қалимен бірге Қараөткөлге келіп қыстайды, бірақ Қалидың Семейде бұрынғы әйелі бар болып шығады.
Бес-алты жылдан соң Ғалия Қалимен Семейге барып, оның бұрынғы әйелінен кешірім сұрайды. Өзі бала көтермегендіктен, бір қызды асырап алып, оны өз қолымен ұзатады. Туберкулезге шалдығып, 1922 жылы 35 жасында қайтыс болады. Ескі астаналықтардың айтуынша, ол қазіргі Жастар шағын ауданы маңындағы көне зиратқа жерленген.
Ел жадында қалған ең үлкен мұра — осы оқиғалардың ішінен туған, кейін халықтың рухани қазынасына айналған «Ғалия» әні.
Тағдыр таразысы талай тағлымды тоғыстырды: бір дәуірдің мұңы мен махаббаты, ердің еркіндігі мен өнердің қуаты бір әнге сыйды. «Ғалия» — соның айғағы.