Қазақша рефераттар

Қазақстан Республикасындағы халықты әлеуметтік қорғау жүйесінің қазіргі жағдайы

Қазақстан Республикасындағы халықты әлеуметтік қорғау жүйесінің қазіргі жағдайы

Біраз уақытқа дейін Қазақстанда бұрынғы одақтан қалған халықты әлеуметтік қорғау жүйесі сақталды. Жалпы жүйе мемлекеттік сипатта болды және екі блоктан тұрды: мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру және мемлекеттік әлеуметтік қамтамасыз ету.

Қазіргі әлеуметтік қорғау жүйесінде толық ынтымақтастық қағидаты мен мемлекеттік институттардың жоғары қатысуы басым, ал ынталандыру деңгейі салыстырмалы түрде төмен.

Халықаралық еңбек ұйымының (ХЕҰ) түсіндірмесі

Қазақстан құрамына кіретін ХЕҰ әлеуметтік қорғау жүйесін қолданылатын шаралар жиынтығы ретінде қарастырады. Оған мыналар кіреді:

  • лайықты төленетін, тұрақты еңбек қызметін қалыптастыру;
  • әлеуметтік сақтандыру тетіктері арқылы негізгі әлеуметтік қауіп-қатер туындағанда оның алдын алу немесе кірістің бір бөлігін өтеу;
  • әлеуметтік сақтандыру жүйесіне кірмейтін әлсіз топтарға әлеуметтік көмек ұсыну;
  • азаматтардың білім беру мен медициналық көмек сияқты негізгі құқықтар мен қызметтерге қолжетімділігі.

Жүйенің моделі нені анықтайды?

Әлеуметтік қорғаудың сандық көрсеткіштері белгілі бір дәрежеде экономикалық даму деңгейіне тәуелді. Ал екіжақты ынтымақтастық деңгейі, мемлекеттік қатысу және қалыптастыру тетіктері таңдалған әлеуметтік-экономикалық модельге байланысты. Даму деңгейі шамалас елдердің өзінде тарихи, мәдени және саяси факторларға қарай әлеуметтік қорғауды ұйымдастырудың мазмұны әртүрлі болуы мүмкін.

Ынтымақтастық қағидаты: толық, шектеулі және жеке жауапкершілік

Толық ынтымақтастық

Құқық жарнаға емес, қауіп-қатердің туындау фактісі мен уақытына байланысты болғанда, жарна мен төлем арасындағы байланыс әлсірейді. Қаржылық жүктеме барлық салық төлеушілерге түседі, ал әлеуметтік көмек алуға кең ауқымды азаматтар құқылы болады.

Мұндай жүйеде негізгі қаржы көзі — мемлекеттік бюджет, ал үйлестіруші — мемлекет. Әдетте әлеуметтік көмектің деңгейі жалпыға бірдей болғанымен, төмен болуы мүмкін.

Шектеулі ынтымақтастық

Төлем алу құқығы адамның енгізген жарнасына байланысты. Жүйе көбіне жұмысшылар мен жұмыс берушілердің аударымдары есебінен қаржыландырылады. Жарна төлеген азаматтар ғана (немесе олар үшін жұмыс беруші төлеген жағдайда) төлемге қол жеткізеді.

Көбіне белгілі бір әлеуметтік топтарға немесе еңбек ұжымдарына қосымша қолдау ұсынады.

Жеке жинаққа негізделген тәсіл

Әр азаматтың жеке аударымдары мен әлеуметтік қауіп туындағанда төленетін төлемдердің тікелей байланысы басым болғанда, жүйеде ынтымақтастық айқын көрінбеуі мүмкін.

Қазақстандағы қазіргі жүйенің басым сипаты

Қазақстандағы әлеуметтік қорғаудың қазіргі жүйесі толық ынтымақтастық қағидатына және мемлекеттік қатысудың жоғары деңгейіне сүйенеді, ал жеке ынталандыру тетіктері әлсіз. Толық ынтымақтастық негізінде мүгедектігі бар адамдарды, жұмыссыздарды, асыраушысынан айырылғандарды және жасына байланысты адамдарды әлеуметтік қамтамасыз ету ұйымдастырылған.

Кімдерге мемлекеттік төлемдер беріледі?

Қазақстан Республикасының азаматтарына, сондай-ақ Қазақстан аумағында тұрақты тұратын шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарға әлеуметтік қауіп жағдайы туындағанда, жұмыс істеу мүмкіндігіне және жарна төлеу фактісіне қарамастан, жалпыға бірдей мемлекеттік төлемдер беріледі (заңмен немесе халықаралық келісімдермен өзгеше көзделмесе).

Сонымен бірге экономикалық нормативтердің жеткіліксіздігі төлемақылар арасындағы тепе-теңдіктің бұзылуына әкеледі. Нәтижесінде еңбекке қабілетті халықтың бір бөлігі әлеуметтік қорғау жүйесіне толық қатыспай-ақ, белгілі бір төлемдер алуы мүмкін, бұл жүйенің әділдігі мен тиімділігіне қатысты сұрақтар туғызады.

Республикада ынтымақтастықты шектейтін және жұмыс істейтін азаматтардың қосымша қорғанысын қамтамасыз ететін тетіктер жеткіліксіз. Ал ынтымақтастық элементтері сақталған зейнетақы жүйесі қарттық кезеңде қамтамасыз етудің негізгі түрлерінің бірі болып қалып отыр. Заңнамада әлеуметтік қауіп төнген жағдайларда, сондай-ақ белгілі бір тәуекелдер бойынша ерікті сақтандыру да қарастырылған.

Тиімділікке кедергі келтіретін негізгі кемшіліктер

  1. 1
    Заңнаманың жетілдірілмеуі

    Әлеуметтік саланы реттейтін нормалар әлеуметтік қауіп-қатер мен төлем логикасына емес, көбіне төлемдердің түрлері бойынша құрылған. Соның салдарынан жүйе күрделі және анық емес.

  2. 2
    Әділдіктің жеткіліксіздігі және қамтудың төмендігі

    Әлеуметтік көмек алу құқығын іске асыруда экономикадағы формальды сектор қызметкерлерінің қатысуын ынталандыратын басымдықтар әлсіз. Бұл әділдіктің төмендеуіне және қамтудың жеткіліксіздігіне әкеледі.

  3. 3
    Айқындықтың жеткіліксіздігі

    Дербес сәйкестендіру жүйесі мен жәрдемақыларды тағайындау және бөлу процесін қадағалайтын дерекқорлар әлі де қалыптасу сатысында.

Қолданыстағы жүйені өзгеріссіз сақтау әлеуметтік қызметтер параметрлерінің нашарлауына және әлеуметтік қорғау міндеттерінің әлсіреуіне алып келуі мүмкін.