Кіші бала
Баяғыда бір шал өмір сүріпті. Оның бір әйелі, екі баласы және дәулет құсы болыпты. Бір күні әйелі қайтыс болып, шал оның орнына басқа әйел алады.
Шал бір сапарға аттанар алдында дәулет құсын да, екі баласын да жаңа әйеліне аманаттап кетеді. Бірақ әйелдің бұдан өзге де жалған көңіл қосқан адамы бар екен.
Дәулет құсына көз тіккендер
Шал сапарға кеткен соң, әйелдің жасырын “байы” үйге келіп: «Маған дәулет құсты сойып бер», — дейді. Әйел әуелі: «Шалым тапсырып кеткен құсты соймаймын», — деп көнбейді.
Жігіт өкпелеп кетеді. Араға бес-алты күн салып, әйел жігітті қайта шақыртып, «болмас енді» деп дәулет құсты аспазшыға сойдырып, өздері молдаға барады.
Молданың сөзі
Молда: «Дәулет құстың жүрегін жеген кісі хан болады, ал тобығын жеген адам алтын түкіреді», — дейді.
Үйге келсе, оқудан қайтқан шалдың балаларының үлкені құстың жүрегін, кішісі тобығын жеп қойыпты. Жігіт әйелге: «Енді біреуін сойып бер», — деп талап қояды.
Әйел келіспей: «Соймаймын. Әкесі келгенше екеуін ұрмай-соқпай бақ деп тапсырған», — дейді. Жігіт тағы өкпелеп кетіп қалады.
Өлімнен құтылған екі бала
Жиырма шақты күн өткен соң, әйел жігітті тағы шақырып: «Балаларды өлтіртемін, бірақ өзім өлтірмеймін — баукеспе, ұрыға істетемін», — дейді. Сөйтіп, ұрыға бір табақ алтын береді.
Алтын түкірік
Ұры есік алдында екі баланы өлтіруге жасырынып тұрады. Балалар оқудан келгенде, ұрыны алдымен кішісі көреді де: «Анам саған бір табақ алтын берсе, мен саған он табақ алтын беремін», — дейді.
Ол жерге түкіргенде, аузынан он табақ алтын түседі. Ұры алтынды алып, ізін суытады. Екі бала осылайша ажалдан аман қалады.
Үш дау: құрым киіз, сауыт және таусылмас қобди
Екі бала жол жүріп келе жатып, үш атты кісіге кездеседі. Олар әкелерінен қалған үш затқа таласып келеді екен: құрым киіз, сауыт, алтыны таусылмайтын қобди.
Кіші бала: «Мен садақ атамын. Оқтың кім бұрын тауып берсе, осы үш зат соған», — дейді. Үшеуі де оқты бірдей табады.
Сонда кіші бала: «Таласқаннан гөрі мұны маған бергендерің тәуір», — дейді де, ағасын ертіп, сауытпен ұшып кетеді.
Бірі хан болды, бірі жолға шықты
Екеуі бір елге келіп қонғанда, зарлап жүрген халықты көреді. Үлкені: «Неге зарлайсыңдар?» — деп сұрайды.
Ел адамдары: «Ханымыз қайтыс болды. Орнына хан сайланбай тұр. Дәулет құсын қанша ұшырсақ та, ешкімге қонбайды», — дейді.
Үлкен бала: «Тағы ұшырып көріңдер», — дейді. Сонда дәулет құсы ұшып келіп, баланың басына қонады. Сөйтіп, ол елге хан болады.
Ал кіші бала сауытпен ұшып, өз жолымен кетеді.
Құмар ойыны мен хан қызының қатігездігі
Кіші бала басқа бір елге келсе, онда да зар жылаған жұрт бар екен. Сұрастыра келе, бұл елдің хан қызы өзіне теңдес балалармен алтынға құмар ойнап, жеңген сайын, жеңілгенді өз қолымен шауып тастайтын болыпты.
Мұны естіген кіші бала: «Мен де ойнап көрейін», — дейді. Шарт бойынша қарсыласын он рет жеңген адам ұтады екен.
Тоғыз жеңіс және айла
Бала хан қызының алтынын азайтып, қатарынан тоғыз рет жеңеді. Соңғысын: «Ертең ойнаймын», — деп тоқтатады.
Қыз ажалдан құтылудың амалын іздеп, айлакер мыстанға барады. Мыстан: «Оған шарап беріп мас қыл. Құсқанда аузынан бірдеңе түссе, білдіртпей тығып таста», — деп кеңес береді.
Қыз баланы шақырып, шарап ішкізіп мас қылады. Бала құсқанда аузынан түскен қасиетті тобықты қыз тығып қояды. Бала есін жиған соң түкірсе, енді алтын емес, жай адамның түкірігі ғана түседі.
Ертеңіне олар тағы ойнайды. Бірақ тобығынан айырылған балада алтын таусылып, ол қатарынан он рет жеңіледі. Хан қызы баланы өлтіру үшін дарға алып бара жатады.
Сол сәтте бала: «Ақырғы тілегім бар, жұрт алдында бірер сөз айтайын», — деп сұрайды. Сыртқа шыға сала, сауытына мініп ұшып қашып кетеді.
Сиқырлы алма бағы
Бала бір орман-тоғайға келіп қонады. Мұнда піскен ақ алма, қоңыр алма, қызыл алма бар екен.
Ақ алма
Жесе — сауысқан болады.
Қоңыр алма
Жесе — қасқыр болады.
Қызыл алма
Жесе — сұлу жігіт болады.
Бала орманды кезіп жүре береді.
Көріксіз хан қызы және кері соққан жоспар
Бір күні баланың алдынан кемпір шығады. Сұраса, кемпірдің еліндегі хан қызы тым ажарсыз екен. Хан: «Қызымды сұлу ететін амал тапқан адамға ат басындай алтын беремін», — деп жар салғанмен, жұрт ондай ем жоқ деседі. Ашуға булыққан хан халықты қала сыртına қуып жіберіпті. Сол қуылғандардың бірі — осы кемпір.
Кіші бала бұл қыздың баяғыда алтынға құмар ойнап, жұртқа қиянат қылған хан қызы екенін танып: «Ақ алманы хан қызына апар. Жегенде сарайының есік-терезесі ашық болсын», — дейді.
Кемпір алманы апарып береді. Хан уәзірлерімен бірге қыздың айналасын қоршап отырып, алма жегізеді. Қыз ақ алманы жеген бойда сауысқанға айналып, ашық терезеден ұшып кетеді.
Хан бүкіл елді жинап, сауысқанды әрең ұстайды. Қызды қайта адам ету үшін қанша молда мен тәуіпке қаратып көрсе де, жазылмайды.
Тобық қайтқан күн
Мұны естіген кіші бала ханға келіп: «Қызыңды қайта адам қылайын», — дейді. Ол қызды бірде қасқыр, бірде сауысқан етіп “емдейді”.
Соңында: «Ақырғы емім бар, бірақ әуелі тобығымды тауып бер», — дейді. Хан баланың тобығын тауып береді.
Тобығын алған соң, бала қызды қайтадан сұлу қызға айналдырады. Хан разы болып, балаға алтын сапты қылыш сыйлайды.
Соңғы үкім
Бала ханға: «Мен бүгін кетемін. Халықты жина, ішінде қызың да болсын», — дейді. Хан жұртты жинайды.
Сонда бала: «Кетпес бұрын бір-екі ауыз сөз айтайын», — деп, қылышын жоғары көтеріп, ханның қызының басын шауып жібереді де, сауытына мініп ұшып кетеді.
Ағасын қайта тапқан сәт
Бала бір жерге қонғанда, қайыр сұрап жүрген ағасын көреді. Таңырқап: «Бұл не хәл?» — деп сұрайды.
Ағасы: «Мені әлі баласың деп тақтан түсіріп, орныма басқа біреуді хан қылды», — дейді.
Сонда кіші бала: «Онда мына ақ алма мен қоңыр алманы хан мен уәзірлеріне бер», — дейді де, ағасына сондай алмадан бір қапшық артып, ханға жібереді.
Хан уәзірлерімен алманы жеп, бірі қасқырға, бірі сауысқанға айналып, қаңғып кетеді.
Түйін
Сөйтіп, екі бала әділетсіздікті жеңіп, біреуі хан, біреуі бас уәзір болып, ел билеп, қызықты дәурен сүріпті.