Қазақша рефераттар

Нерв системасы

Батыс Қазақстан инженерлік-технологиялық колледжі

Экология және биотехнология бөлімі

1505000 — «Балық шаруашылығы» мамандығы

«Омыртқасыздар зоологиясы» пәні бойынша 10 қазан – 13 қараша аралығында өткен оқу практикасының есебі

Орындаған

РХ-921 тобының студенті Сембаева Э.

Тексерген

Қдырбаев М.М.

Орал 2011

Жоспар

  1. 1 Кіріспе
  2. 2 Омыртқасыздардың балық тіршілігіндегі маңызы
  3. 3 Бірклеткалы және көпклеткалы жануарлар өкілдеріне сипаттама
  4. 4 Негізгі бөлім: сүліктер класы
  5. 5 Қорытынды
  6. 6 Қолданылған әдебиеттер

Кіріспе

Табиғат байлықтарының бірі — жануарлар әлемі, ал жануарларды зерттейтін ғылым — зоология. Зоология — қарқынды дамып келе жатқан және биологияның негізін құрайтын ғылымдардың бірі, өйткені жануарлар биологиялық зерттеулер үшін үнемі маңызды нысан болып саналады.

Жануарлар әлемінің алуан түрлілігін, олардың құрылысы мен тіршілік әрекетін, дамуын, қоршаған ортамен өзара байланысын және шығу тегін зерттеу арқылы органикалық дүниенің құрылымы мен даму заңдылықтарын тереңірек түсінуге болады.

Жануарлардың табиғаттағы, адам өміріндегі және халық шаруашылығындағы маңызы жоғары екені жалпыға мәлім. Осы себепті 2011 жылдың 10 қазанынан 13 қарашасына дейін «Омыртқасыздар зоологиясы» пәні бойынша оқу практикасынан өттік.

Бұл практиканың өзегі

  • омыртқасыз жануарлардың таралуын және шығу тегін қарастыру;
  • олардың қоршаған ортамен байланысын түсіндіру;
  • табиғаттағы және адам өміріндегі маңызын бағалау.

Омыртқасыздардың балық тіршілігіндегі маңызы

Омыртқасыздар мен балықтардың тіршілік байланысы өте тығыз. Көптеген су экожүйелерінде олардың тіршілік ортасы ортақ, ал қоректік тізбек деңгейінде өзара тәуелділігі айқын байқалады.

Қоректік тізбектегі рөлі

Балықтар көптеген омыртқасыздарды, соның ішінде планктондық организмдерді қорек етеді. Бұл әсіресе шабақтардың өсу кезеңінде маңызды.

Өзара ықпал

Кейбір омыртқасыздар балықтардың шабақтарымен немесе моллюскалармен қоректене алады; ал балықтар бірклеткалы организмдер мен ұсақ омыртқасыздар есебінен тіршілігін жалғастырады.

Осылайша, омыртқасыздар су экожүйелеріндегі тұрақтылықты сақтауда, қоректік ресурстарды қалыптастыруда және балық шаруашылығы өнімділігін қамтамасыз етуде ерекше маңызға ие.

Нақты мысал арқылы түсіндіру

Ланцетник: құрылысы мен тіршілік жүйелері

Төмендегі сипаттама оқу материалындағы мазмұнды жүйелеп, негізгі белгілерді айқындау үшін берілді.

Негізгі белгілері

  • Хорда бас бөлімінен де алға қарай созылып жатады.
  • Желбезектер маңында атриальдық (желбезек айналасындағы) қуыс болады.
  • Басы денесінен айқын бөлінбейді, сезім мүшелері қарапайым.
  • Бас сүйек жоқ; хорда және оның қабығы тірек қызметін атқарады.
  • Аяқ-қолдары жоқ; нефридия және жыныс жүйесі сегментті сипатта.

Сыртқы құрылысы

Ланцетник — ұзындығы шамамен 5–8 см, бүйірінен қысыңқы, мөлдір, балыққа ұқсас жәндік. Құйрық бөлігі найза ұшына ұқсайтындықтан «ланцетник» деп аталады. Арқа қанаты құйрық қанатымен тұтасады және желбезек қуысына дейін созылады. Алдыңғы бөліктің бауыр жағында ауыз алды тесігі орналасады, оны 10–12 жұп қармалағыш қоршайды.

Тері қапшығы

Тері қапшығы екі қабаттан тұрады: сыртқы қабаты — эпидермис, ішкі қабаты — кутис. Эпидермис бір қабатты, сыртын жұқа кутикула қаптайды. Кей клеткалар бездік (бокал тәрізді), кейбірінде сезімтал түктер болады. Кутис нашар дамыған, қоймалжың тіндерден тұрады.

Ет жүйесі және тірек құрылымдары

Бұлшық еттері денеге біркелкі таралмайды: арқа бөлігінде көбірек. Ет жүйесі миомерлер деп аталатын ұзына бойы бунақтарға бөлінеді, ал оларды миосепталар шектейді. Оң және сол жақ миомерлерінің бір-біріне дәл келмеуі суда жүзгенде дененің оңай иілуіне жағдай жасайды.

Хорда бүкіл дене бойымен арқа жақта созылып, қаңқа қызметін атқарады. Оны қалың дәнекер тін қабы қаптайды, бұл қабықтан миосепталар мен басқа тірек өсінділері тарайды.

Нерв жүйесі және сезім мүшелері

Орталық нерв жүйесі — хордамен қатар созылатын нерв түтігі. Оның ішкі қуысы невроцель деп аталады. Ұрықтық даму кезінде невроцель сыртқы ортамен невропор арқылы байланысады, ересек кезеңде ол сақталмай, орнына иіс оязы қалыптасады.

Невроцель жиегінде жарық сезгіш Гессе көзшелері орналасады. Сезім органдары жалпы қарапайым: жарықты ажыратады, ал иіс оязы судың химиялық қасиеттерін сезеді.

Ас қорыту және тыныс алу

Жұтқыншақ кең әрі көптеген желбезек саңылауларымен тесілген. Су жұтқыншақтан атриальдық қуысқа, кейін атриопор арқылы сыртқа шығады.

Эндостиль бездері бөлетін шырышқа қоректік бөлшектер жабысып, кірпікшелі эпителий қозғалысымен ішекке жеткізіледі. Ішек тұтас түтік түрінде, ал оның алдыңғы бөлігінен «бауыр өсіндісі» деп аталатын тұйық өсінді шығады.

Қорытынды белгі: ланцетник көбіне пассивті түрде қоректенеді және тыныс алады — бұл процесс кірпікшелі эпителийдің жұмысына тәуелді.

Қанайналым, зәр шығару және жыныс жүйелері

Қанайналым жүйесі қарапайым: қан түссіз, жүрек жоқ. Қанның қозғалысы құрсақ қолқасының жиырылуы және желбезек аймағындағы тамырлардың ырғақты қозғалысы арқылы жүреді.

Зәр шығару жүйесі жұтқыншақ маңындағы көптеген нефридия түтікшелерінен (шамамен 90 жұп) тұрады. Соленоциттар арқылы целом қуысының сұйықтығынан зәр заттары сүзгіліп, сыртқа шығарылады.

Жыныс бездері (аталық және аналық) сырттай ұқсас; жыныс жасушалары желбезек қуысына түсіп, атриопор арқылы суға шығады. Ұрықтану сыртта жүреді.

Көбеюі және дамуы (қысқаша жүйелеу)

Ланцетниктің көбеюі мен дамуын алғаш сипаттағандардың бірі — А.О. Ковалевский. Ұрықтану көбіне кешкі уақытта өтіп, даму қарқыны жоғары болады: қысқа мерзімде гаструла кезеңіне жетеді, ал шамамен 36 сағатта ауыз және алғашқы желбезек саңылауы қалыптасады.

Жұмыртқасы ұсақ әрі сарыуызы аз болғандықтан, бөліну толық және біркелкі жүреді. Кейін гаструляция, нерв түтігінің қалыптасуы, хорда нұсқасының пайда болуы, мезодерманың жіктелуі және целом қуысының қалыптасуы байқалады.

Шығу тегі туралы көзқарас

Қазіргі бас сүйексіздердің (цефалохордалы) тегі жөнінде палеонтологияда дерек аз болғандықтан, қорытындылар салыстырмалы анатомия мен эмбриологияға сүйенеді. Академик А.Н. Северцевтің пікірінше, олардың арғы тегі еркін жүзетін, екіжақты симметриялы формалар болуы мүмкін; кейін бір тармағы омыртқалылардың пайда болуына ықпал етсе, екінші тармағы су түбінде тіршілік етуге бейімделіп, қазіргі бас сүйексіздерге жақындаған.

Бірклеткалы және көпклеткалы жануарларға сипаттама

Жануарлар дүниесі (Zoa немесе Animalia) екі ірі тармаққа бөлінеді: бірклеткалылар (Protozoa) және көпклеткалылар (Metazoa).

Бірклеткалылар (Protozoa): негізгі ерекшелік

Бірклеткалылар морфологиялық жағынан бір клеткадан тұрса да, физиологиялық тұрғыдан әрқайсысы — дербес организм. Олар зат алмасу, қозғалу, қоректі ұстау, ас қорыту, зәр шығару, тыныс алу, көбею, өсу және ортаға бейімделу сияқты қызметтердің бәрін бір клетка деңгейінде атқара алады.

Күрделенудің үш негізгі процесі

  1. 1 Полиплоидия — хромосома санының артуы; физиологиялық мүмкіндіктер мен өнімділікті күшейтеді (мысалы, Radiolaria).
  2. 2 Полиэнергидтілік — ядро санының артуы және қызметтік жіктелуі: генеративті ядро (көбею), вегетативті ядро (қалған тіршілік қызметтері) (миксоспоридиялар, опалининалар, инфузориялар).
  3. 3 Колониялану — бөлінген клеткалардың ажырамай колония құрауы; соматикалық және генеративті клеткаларға жіктелуі (Pandorina, Eudorina, Volvox).

Күрделенген бірклеткалылардың, әсіресе колонияльді формалардың көпклеткалылардың бастауына негіз болуы ықтимал. Эволюциялық тұрғыдан көпклеткалы жануарлардың арғы тегі колонияльді бірклеткалылар екендігі кең тараған көзқарас ретінде қарастырылады.

Көпклеткалылар (Metazoa): негізгі сипат

Көпклеткалылардың басты ерекшелігі — денесінің көптеген клеткалардан тұрып, қызметтік тұрғыдан жіктелуі және ұрықтық даму барысында үш ұрық жапырақшасының қалыптасуы: эктодерма, энтодерма, мезодерма.

Ұрықтану кезінде аталық және аналық гаметалар қосылып зигота түзеді; одан әрі онтогенез басталады: бөлшектену нәтижесінде бластомерлер түзіліп, бластула пайда болады. Бластуланың ішкі қуысы бластоцель деп аталады.

Келесі кезең — гаструляция. Бұл кезеңде екінші қабат қалыптасып, гаструла түзіледі. Гаструляция әртүрлі жолмен жүруі мүмкін: инвагинация, иммиграция, эпиболия және т.б.

Одан кейін мезодерма қалыптасып, мүшелердің негізі қаланады. Төменгі сатыдағы кейбір топтарда (губкалар, ішекқуыстылар, ескектілер) ересек формаларында екі қабатты құрылым сақталуы мүмкін.

Жіктеу туралы ескерту

Жануарлардың деңгейін, ортақ құрылымын, морфофизиологиялық және филогенетикалық байланыстарын көрсету үшін оларды ірі топтарға жіктейді. Көпклеткалылар (Metazoa) ірі бөлімүсті топтарға бөлінеді, соның ішінде оқу мәтінінде Phagocytellozoa атауы келтіріледі (мәтіннің жалғасы берілмеген).

Мәтін бойынша қысқа қорытынды

Зоологияның мәні

Жануарлар әлемін зерттеу табиғи жүйелердің дамуын, байланысын және заңдылықтарын тануға мүмкіндік береді.

Су экожүйесіндегі байланыс

Омыртқасыздар — балықтардың қоректенуі мен экожүйелік тепе-теңдіктің маңызды бөлігі.

Эволюциялық түсінік

Бірклеткалыдан көпклеткалыға өтудің негізгі бағыттары күрделену процестері арқылы түсіндіріледі.