Әулиенің өлер шағында қалдырған аманаты бойынша жасырылған қолжазба кейінгі ұрпаққа өлшеусіз рухани қазына болып табылмақ
Әлімақын Жанболат, Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының оқытушысы
Ішкі қайшылықтың кино тіліндегі көрінісі
Шведтің ұлы режиссері Ингмар Бергман әйгілі «Үнсіздік» фильмінде адам ары мен нәпсісі арасындағы күресті бір-біріне қарама-қарсы екі кейіпкер арқылы көрсеткен еді. Ең қызығы — бұл фильмді көрген кез келген ойлы көрермен экраннан екіге жарылған өз бейнесін танып алады. Өйткені пенденің ішкі қайшылығымен арпалысы — бітпейтін, әрі ең үлкен күрес.
Осы ойды бүгінгі ұлттық болмысымыздың қарама-қайшылығын дәл таныта алған бір туынды да көтереді. Бұл — Бегарыс Елубаевтың «Оазис» фильмі.
Арнайы көрсетілім және шығармашылық құрам
2 ақпан күні Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында қазақтың белгілі жазушысы Сымағұл Елубаевтың сценарийі бойынша түсірілген «Оазис» көркем фильмінің арнайы көрсетілімі өтті. Кинокартина бұдан бір күн бұрын ғана Қазақстанның барлық кинотеатрларында прокатқа шыға бастаған болатын.
Көрсетілім кешіне академия ректоры Бибігүл Нүсіпжанова және Асанәлі Әшімов, Есмұхан Обаев, Сымағұл Елубаев секілді өнер саласының ақсақалдары қатысты. Режиссер Б. Елубаев бастаған фильмнің түсірілім тобы да көрерменмен кездесіп, сұрақтарға жауап берді.
Қала, қашу және құмдағы «үміт белгісі»
Фильм түнгі оттары жайнаған үлкен қаладан басталады. Жалпы пландар ауыса келіп, орындықта еңсесі түскен, ойы қажыған жалғыз кейіпкерге тоқтайды. Бұл — Руслан. Алайда оның үнсіз ойлануына ізіне түскен полиция мүмкіндік бермейді. Руслан ұзақ қашады да, күтпеген жерден алдынан кезіккен пойыз вагонына жармасып, қаладан шығып кетеді. Таң ата құмды далада түсіп қалады.
Осы тұста драматургиялық шеберлік көріне бастайды: қыстырма баяндау арқылы берілген кадрлар Русланның балалар үйінен басталатын өткен өмірін ашып береді. Жалғыздыққа, тығырыққа, қылмысқа толы тағдыр.
Символика: құм мен оазис
Аласапыран ойлардың жетегіндегі торыққан жанға иен құмның ортасынан кенет әсем оазис пайда болады. Көл мен ағаштың көрінісі оқиғаның енді басқаша өрбуі мүмкін екенін сездіреді.
- Құм — тығырық пен адасу.
- Оазис — үміт пен болашақ.
Руслан: тамырдан ажырау және «мәннің» жоғалуы
Русланның тұла бойын кек кернеп тұр. Ол ішінде оянып кеткен қиратушы күшке ерік берген адам. Ол — қазақ, бірақ тілін ұмытқан. Рухани тамырынан айырылған жан. Оны қалыптастырған — бүгінгі қоғам; қатігездікті оятқан — қала.
Оазистегі жалғыз ағаш түбінде әулие жерленгені Руслан үшін мәнді емес. Ол ашуға булығып, адамдар киелі санаған ағашты өртеп жібереді. Себебі оның әлемінде кие, рух, әулие секілді ұғымдар құнын жоғалтқан. Ал мәннің жоғалуы өмірді тығырыққа тірейді. Руслан үшін өмір сүрудің мағынасы өшкен.
Келесі кадрларда Руслан өзі өртеген ағашқа асылып өлмек болады. Осы сәтте оның үстінен Мәмбет түседі.
Мәмбет: иман және құтқару миссиясы
Мәмбет — қарапайым, иманды жан. Бейне бір жаһилдік дәуірдегі араб қоғамына құтқарушы исламды алып келген Мұхаммед пайғамбар секілді, Русланды да құтқаруға тағдыр Мәмбетті жібергендей әсер қалдырады. Авторлардың кейіпкер есіміне айрықша мән бергені байқалады: «Мәмбет» атауының этимологиясы да «Мұхаммед» есімімен сабақтас.
Руслан өлімнен арашаланды. Бірақ бәрі бірден өзгермейді.
Қолжазба мен алтын: рухани және заттық құндылықтың тайталасы
Мәмбет әулие ағаш түбінен баба өсиетімен көмілген киелі қолжазбаны іздеуге кіріседі. Әулиенің аманаты ретінде жасырылған қолжазба кейінгі ұрпаққа өлшеусіз рухани қазына болуға тиіс.
Бірақ қазу барысында күтпеген жерден жұдырықтай алтын табылады. Руслан алтынды көрген сәттен-ақ мүлде басқа адамға айналады: заттанған санаға керегі — дәл осы. Іле-шала қолжазба да табылады. Дегенмен Русланның ішкі тыныштығы қайта қашады: ол Мәмбетті өлтіріп, алтынды жеке иемдену туралы арам ойдың арбауына түседі.
Ал Мәмбет алтынға аса қызықпайды. Ол үшін басты қазына — қолжазбаға қолының жеткені.
Қоғамның айнасы: тұтынушылық пен руханият
Екі кейіпкердің тартысын кең ауқымға көшірсек, бүгінгі қоғамның нақты көрінісі алға шығады: жылдам дамып бара жатқан тұтынушылық рухани құндылықтарды ығыстырып барады. Фильмдегі Русланның өзін құтқарған Мәмбетті құртуға ұмтылысы — осы шындықтың астарлы бейнесі.
Көркем деталь: ақ пен қара, және «бақылаушы» қарға
- Кейіпкерлер костюміндегі ақ пен қара — мәңгілік күрестің белгісі.
- Оазистегі екеудің әрекетін ағаш басындағы кәрі қарғаның бастан-аяқ бақылауы — өмірімізге сырттан көз салған бабалар рухын елестетеді.
Руслан Мәмбетті өлтіруге бірнеше рет нақты оқталғанымен, Әнес әулиенің рухы бұл жамандықтың жолын кескендей болады.
Финал: тазару және тағылым
Экрандық шығарманың финалы көрерменге тағылыммен аяқталады. Руслан Мәмбеттің ізгі ниеті алдында ақыры тазару жолына бет бұрады. Ақиқаттың символы саналатын құлшылық үйіне қарай беттеген екі кейіпкер арқылы режиссер өзекті ойын дәл жеткізеді.
Екеуінің қолында енді кейінгі ұрпаққа қажет рухани мұра да, тіршілікке керек байлық та бар. «Аққа Құдай жақ» дейді: ізгілік арам ниетті жеңеді. Енді өмір нұрланбақ.
Түйін: бүгінді дәл айту — ең қиын міндет
Фильм бүгінгі өміріміздің шындығын шебер драматургиялық желі мен нәзік режиссерлік шешімдер арқылы құра алғандығымен бағалы. Бүгінгі күн туралы дөп айту, бүгінге баға беру — өткенді ғана сөйлетуден әлдеқайда күрделі.
Фильм бойындағы детальдар өз тілін табады; кешегі қасіретті жылдардың бір парасы жүректі сыздатып өтетін тұстар да бар. Қорыта айтқанда, бізге тән салт-дәстүр, сана мен сенім экранда үйлесімді көрініс тапқан.
Авторлар айтатын негізгі ой
Рухани тамырыңнан алыс кетпе, өзіңді тани біл. Осы тұрғыдан қарағанда, «Оазис» — бабалар көміп кеткен киелі қолжазбаның бүгінгі күнге жеткен бір парағындай әсер қалдырады.
Дереккөз: Facebook жазбасы негізінде әдеби өңделді.