ҚОЗЫ КӨРПЕШ - БАЯН СҰЛУ ЖЫРЫНЫҢ ВАРИАНТТАРЫ
Екі мың жыл жүректі тербеткен жыр: кіріспе
Қазақ халқы ғасырлар бойы айтып келген бұл жыр — сахарадағы мал өсіруші тайпалардан жеткен көркем әрі сәулетті әңгіме. Ол туралы әр тілде мол әдебиет жазылған, соның ішінде орыс зерттеушілерінің пікірлері айрықша орын алады. Зерттеулерге қарағанда, ғалымдардың ерекше назарын тартқан нысан — тарихи заманнан тамыр тартатын Қозы Көрпеш пен Баян сұлу кешені, халық жадында «ұлы мұнара» ретінде сақталған сәулет белгісі.
Ескі қазақтар мұндай құрылысты дың немесе діңгек деп атаған. Мұндай ескерткіштер Қазақстанның көп өңірінде бүгінге дейін кездеседі.
Аягөз бойындағы күмбез және халық жадындағы құрылыс
Қозы Көрпеш – Баян сұлу күмбезі Аягөздің оң жағасында, Таңсық ауылына қарсы салынған деп айтылады. Аңыздың бір нұсқасында Сарыбайдың інісі Тайлақ би Тобыл өзені бойынан Аягөзге қырық мың қол жіберіп, Қозыға ас беріп, бәйге шаптырып, ұлан-асыр той жасағаны айтылады. Сол той үстінде күмбезді берік тұрғызып, қос ғашықтың бейнесін тасқа қашап түсірген дейді (Радлов нұсқасы).
Жанақ ақын нұсқасы
Жанақ жырлауынша, елу мың кісіні бастап келген Айбас үш көш жерден (шамамен 90 км) тас тасытып, Аягөздің биік белесінен күмбез салдырған. Бұл құрылыс «әлі тозған жоқ, ұмыттырмай, артында белгі болып тұр» деп сипатталады.
«Өлсе-дағы Қозыкем арманы жоқ,
Сурет болып бітіпті Аягөзге.»
— Жанақ
Тасты «бір қолдан бір қолға» жеткізу
Халық аңызы бойынша, күмбезге қаланған тас басқа бір таудан әкелінген. Тау мен Аягөздің арасына мыңдаған салт аттылар тізбектеле тұрып, тасты бір қолдан бір қолға беріп жеткізген деген әңгіме сақталған.
«Дың» дәстүрі және қате жорамалдар
В.В. Радлов Қозы Көрпеш – Баян сұлу мұнарасының қай заманда тұрғызылғанын толық ажырата алмағаны байқалады. Ол оғыз-қыпшақ дәуірінде «дың» салу дәстүрі болғанын және бұл атаудың қазақ пен түрік тілдерінде сақталып келгенін ескермеген. «Дың», «деңглі» сияқты атаулар түрікмен жерінде де ұшырасады; әсіресе Ниса, Нишман маңында, Анау мешіті жанында жақсы сақталған үлгілер айтылады.
Тарихи қабат
Мұндай құрылыстар кейде дөңгелек, кейде төртбұрышты болып келеді. Кейбірі тастан (мысалы, Нұратада), енді бір бөлігі балшықтан, пахсадан салынған. Сырдария бойындағы биік дың-қорғандар да сол дәстүрдің жұрнағы ретінде қарастырылады.
Радловтың «кешенді қалмақтар тұрғызған болуы мүмкін» деген жорамалы және кешен мен мүсін тастардың арасында «мыңжылдық алшақтық бар» деуі кейінгі зерттеулермен теріске шығарылады. Ұлытауда, Кеңгір бойында мүсін тастармен қатар тұрғызылған дыңдардың бүгінге дейін сақталуы бұл байланысты нақтылай түседі. Сонымен бірге В. Рубрук қыпшақтардың бай адамдарға арнап пирамида тәрізді «дың» тұрғызатынын атап өткен.
Өкініштісі, Радловтың кейбір жаңсақ тұжырымдарын кейінгі зерттеушілер қайталап, ғылыми талқылауға біраз қиындық әкелген.
Кешен ішіндегі төрт мүсін тас: исламға дейінгі белгі
Жырда ең әсерлі суреттелетін көріністердің бірі — Қозы Көрпеш кешені мен оның жанындағы мүсін тастар. Жырда:
«Суреті Аягөздің тасында тұр,
Қабыры екеуінің қасында тұр…»
Аягөз бойындағы бұл кешен мен мүсін тастар исламнан көп бұрын жасалған көне дәуірдің белгілері ретінде бағаланады; зерттеу дәстүрі оларды Түрік қағанаты кезеңімен (VI–VIII ғғ.) байланыстырады. Халық адам бейнесі қашалған мүсін тастарды сол замандардан бері ерекше қадірлеген.
Орналасуы
Төрт мүсін тас кешеннің күншығыс бетінде тұрған деп айтылады.
Кімдер бейнеленген?
Үшеуі әйел, біреуі жас жігіт. Аңыз бойынша — Қозы Көрпеш, Баян сұлу және Баянның апалары Айтаңсық пен Айғыз.
Жер-суға сіңген есімдер
Баянның атымен Баянжүрек тауы аталады; Аягөзге құятын екі өзеннің бірі — Айтаңсық, екіншісі — Айғыз.
Бұл атаулардың өзі — бір кездегі тарихи оқиғаның ел есінде сақталғанын аңғартатын дәлел. Әсіресе Баянжүрек тауы халық ұғымында Қозы мен Баянның сырласқан, сүйіскен мекені ретінде айтылады.
Кешенге сапарлар: жолаушыдан ғалымға дейін
Қозы Көрпеш – Баян сұлу кешенінің сәулеттік кескіні көпшілікті бейжай қалдырмаған. Аягөз бойымен өткен жолаушылар, ғалымдар, әскербасылар бұл белгіге соқпай кетпей, қазақ аңыздарын жазып алуды маңызды әдеби-ғылыми мұраға айналдырған.
Қазақтың «қария сөзіне» ден қою
Қазақ ауызша тарихына, шежіресіне және эпосына жүйелі қызығушылық XVIII ғасырдың ортасынан бастап күшейе түсті. Бұл тұста қазақтың билері мен шешендері орыс зиялыларымен кездесіп, ел тарихы мен дүниетанымынан мол мағлұмат бере бастаған.
- Шежіре мен ауызша дерекке көңіл бөлгендер: В.Н. Татищев, Н.И. Новиков, Н.И. Карамзин
- Алғаш жазып алуға үлес қосқандар: Г.И. Спасский, И.П. Шангин, Г.Ф. Генс
Пушкинге дейін жеткен жыр ізі
Қозы Көрпеш жырының қазақша ескі қолжазбасын алғаш рет 1827 жылы И. Беленицин тапқан. Ол жырды Петерборда ресми орындарға апарып көрсетіп, қайдан тапқанын мәлімдейді. Бұл мәселе А.С. Пушкинге де таныс болғаны аңғарылады: ақын қағаздарының арасында Қозы Көрпеш – Баян сұлу жырының бір нұсқасы сақталған.
1833 жылы Орынборға келген Пушкин қазақ ауыз әдебиетіне ерекше көңіл бөліп, Қозы Көрпеш туралы деректерді қайта еске түсіреді. Жырдың мазмұнын оған Орынбордың жас инженері К.А. Бух жазып бергені айтылады. Пушкин Берды ауылында башқұрттардан көтеріліс жайын сұрап, қазақтың алып ерлері туралы аңыз тыңдап, кейбір жырларды орысшаға аудартып отырған.
К.А. Бух туралы қысқа дерек
К.А. Бух Плюшар энциклопедиясымен байланысы бар ортада аталады; сондай-ақ «Русская старина», «Вестник Европы», «Отечественные записки» секілді басылымдарда еңбектері жүрген автор ретінде көрсетіледі.
Кешенді алғаш сипаттағандар және далалық деректер
Кешенді ең алғаш сипаттап мәлімдегендердің бірі — академик И.П. Фальк (1771). Саяхатшы Г. Волошин ескерткішті суретке түсіріп, картасына белгілеп кеткен; оның картасы ұзақ уақыт архивте сақталғаны айтылады. Г.Е. Катанаев дерегіне сүйенсек, Волошин 1771 жылы Өскеменнен шығып, Балқаш маңын басып өтіп, Іле бойымен Құлжаға барған жолында кешенді, ондағы төрт мүсін тасты және жоспар-сұлбасын түсірген.
XIX ғасырдағы жазып алу дәстүрі
- Аңыздарды алғаш қағазға түсірген көрнектілер: П.С. Паллас, И.Г. Андреев, А.И. Левшин
- Г.Ф. Генс 1824 жылы татар саудагері Мұртаза Файзуллиннен дерек жазып алған
- И. Беленициннің 1827 жылғы суреттері аса құнды дерек ретінде аталады
Кейінірек бұл ескерткішті B. Федоров, А.И. Шренк, Н.А. Абрамов секілді зерттеушілер де көріп, жазбалар қалдырған. 1846 жылы Ұлы жүздегі тойға бара жатқан А. Янушкевич күмбезге соға алмай кеткенін, бірақ оны көруді қатты қалағанын күнделігінде айтады.
Шоқан Уәлиханов: сәулет, өлшем және мүсін тастар
Кешен мен мүсін тастарды тереңірек зерттеген ғалымдардың бірі — Шоқан Уәлиханов. Ол бұл белгіні бірнеше рет көруге келген. Шоқанның пайымдауынша, Қазақстан жеріндегі ең көне архитектуралық белгілердің бірі — пирамида-мұнара, яғни «дың» түрі. Әдетте ол даланың тасымен өріліп, іргесі төртбұрышты көтеріліп, үсті сүйірлене биіктей түседі.
Орналасуы мен құрылысы
Шоқанның жазуынша, кешен Аягөздің оң жағында, Қызыл-Қия бекетінен шамамен 10 шақырым төменірек, Семейден Қапалға баратын жолдан 1,5 шақырымдай қашықта тұрған. Күмбез таспен қаланып, арасына балшық құйылған. Биіктігі шамамен 7 құлаш деп беріледі.
Ішкі кеңістік және бағыт
Ішкі қабырғасында дөңгелете жасалған отыратын орындар бар; есігі оңтүстік-шығысқа қараған; жоғары жиегінде терезе тәрізді тесіктер байқалады.
Күмбез іргесінде төрт мүсін тас тұрғаны, үшеуінің алқамен әшекейленгені айтылады. Бір мүсіннің басы жоқ екені де жазылады: оны бір «надан» қағып түсірген деген дерек беріледі. Халық аузында бұл Қодарға телінетін жорамал болғанымен, Шоқан Қодардың тасы бөлек қабір басында тұрады деп нақтылайды.
Шоқанның жеке әсері
1856 жылы Ыстықкөл сапарында Шоқан Аягөзді ерекше қадірлейтінін, оған Қозы мен Баян махаббаты туралы аңыз себеп болғанын жазады. Алайда жаңбырлы күн кешенді толық суретке түсіруге мүмкіндік бермегені, кешеннің жалпы суреті архивте сақталмай жоғалып кеткені өкініш ретінде айтылады.
Семенов-Тяньшанский және далалық «вандализм» дерегі
XIX ғасырдың орта кезінде кешенді көп қарағандардың бірі — П.П. Семенов-Тяньшанский. Ол Таңсық маңында Қозы Көрпеш мұнарасын көргенін, бірақ оның биік басын біреу зеңбірекпен атып түсіргенін жазып, мұндай бұзақылықтың себебін түсіне алмағанын атап өтеді. Ғалым кешеннің профир тас үстіне қаланғанын, іргесі биік қабырға болып көтеріліп, үстіне төрт қырлы мұнара орнатылғанын сипаттайды.
Семенов-Тяньшанский де Радлов сияқты кешен мен мүсін тастар арасында байланыс жоқ деген пікір айтқан. Дегенмен кейінгі байқаулар мұндай үзік тұжырымның орнына, кешен мен мүсін тастардың дәстүрлік сабақтастығын алға шығарады: қазақтар құрылыс уақытын ұмытса да, аңызды ұрпақтан ұрпаққа жеткізген.
Кейінгі зерттеулер, қысқаша қорытындылар
Кешен туралы офицер жазбалары да сақталған: М. Путинцев (1863), А.К. Гейне, П. Галицкий және басқалар. Путинцев Аягөз бойында сюжет жазып алғанымен, мазмұнын толық түсінбей, кей тұста кейіпкерлерді шатастырғаны байқалады. Ал кейінгі бірқатар зерттеушілер (Г.Н. Потанин, Н.П. Пантусов, С. Баранов, Н.Н. Балкашин, И.А. Кастанье, П.П. Румянцев, В.И. Масальский) кешенді төрт қырлы пирамида-дың түрінде сипаттап, оның жанында қаһармандардікі делінетін мүсін тастар тұрғанын жазады.
Е. Баранов және Н.Н. Пантусов деректері
Е. Баранов кешенді бірнеше күн тексеріп, мүсін тастарды фотоға түсіріп, аңызды жазып алғаны айтылады. Н.Н. Пантусов бұл белгінің алыстан қызылкүрең тартып көрінетінін, жол үстіндегі адамды өзіне қаратпай қоймайтынын атап өтеді; халық жадындағы «тасты тізбекпен жеткізу» мотивін де қайталайды.
Эпостың географиясы және жад картасы
Г.Н. Потанин эпосты жинаумен қатар, қаһарманның жүріп өткен жолын да варианттар арқылы қалпына келтіруге ұмтылады. Әртүрлі нұсқаларда жиі кездесетін жер атаулары ретінде Аягөз, Жауыр, Мейзек, Тоқырауын, Жамшы, Алтынсандық, Қарқаралы, Баянауыл, Қараөткел (Есіл бойы), Домбыралы, Моншақты, Түмен аталады. Кейбір ескі нұсқаларда Қозының жазғы жайлауы теріскейде, Түменнен әрі «Мұз теңізіне» таяу деп те суреттеледі. Бұл ой Дербісалин нұсқасындағы (1834) жолдармен ишараланады:
«Бір су бар ұзын аққан теріс түстікте,
Табарсың тап сол жерден Қозы Көрпешті…»
Демек, жырдың кең географиясы — оқиғаның ғана емес, халық жадындағы көшу-қону кеңістігінің де көрінісі.