Түн көзге түртсе көргісіз қараңғы

Сараң байдың қойшысы және тағдырға айналған түс

Ерте, ерте, ертеде, жердің үстінде, аспанның астында, әлемді таң қалдырған Келтең деген сараң бай өмір сүріпті. Оның бірнеше малшылары мен құлдары болыпты. Сол малшылардың бірі — Қазанқап деген қойшы екен.

Бір күні Қазанқап ұйықтап жатып түс көреді: басынан күн туып, аяғынан ай шығады, ал қасында екі қошқар сүзісіп жатады. «Айырып үлгермесем, бастары жарылар, бай маған ұрсар» деп айғайлап жүгірмек болғанда, өз даусынан өзі шошып оянып кетеді. Оянса, түн әлі қараңғы, қой-ешкі қотанда тыныш жатыр.

Түс саудасы және қашу шешімі

Ертеңіне Қазанқап байдың баласы Асаубайға түсін жорытпақ болады. Таң атқанда Асаубай түсін тыңдап тұрып: «Маған осы түсіңді сат. Төрт түлік малдан қанша алсаң да беремін» дейді.

Қазанқап «үш күннен соң жауап беремін» деп, қойын айдап кетеді. Бірақ ішін күдік билейді: «Сараңның баласы уәдесінде тұрмас, алдауы мүмкін, тіпті сатпадың деп сабауы да ғажап емес». Ақыры ол қойын тастап, құла түзге жалғыз қашып кетеді.

Таусоғар ханның қос қызы және берік уәде

Күндер өте Қазанқап бір шоқ теректің түбіне жетіп, шаршап ұйықтап кетеді. Бұл маңда Таусоғар деген хан өмір сүріпті. Оның екі әйелі, екі қызы бар екен: Гүләйім және Гүлмаһира. Екі қыз әрі құрдас, әрі тату болып өседі. Әсіресе Гүлмаһира жын-перінің тілін біледі екен.

Екеуі бір-бірінен айырылмауға, тіпті бір ғана адамды сүйсе де тату-тәтті өмір сүруге серттеседі. Бірақ хан оларды екі байдың баласына ұзатпақ болып, құда түсіп, келесі жылы осы уақытта екі қызды бір күнде ұзатуға уәде береді.

Қашу жоспары және тағдырдың шатасуы

Қыздар әлгі байдың балаларын сүймейді. Олар өздері ұнатып жүрген Сағит деген жігітпен қашуға келіседі. Әуелі Гүләйім Сағитпен қашпақ болады, кейін орныққан соң Гүлмаһира жетпек.

Сағитке: «Бүгін түнде ауылдың шығыс жағындағы шоқ теректе күт» деп хабар береді. Гүләйім ерлерше киініп, жол азық, алтын, Сағитке киім, садақ-қылыш секілді қару алып, бір атты мініп, бір атты жетектеп түн ішінде жолға шығады.

Ал Сағит түн қараңғылығында адасып, басқа шоқ теректің түбіне барып ұйықтап қалады. Гүләйім шоқ терекке келсе, түбінде біреу жатыр. «Тұр, мына атқа мін!» деп оятады. Оянған адам — Қазанқап. Ол өзін қуып келген Асаубай деп ойлап, қорқып жылай береді. Бірақ аялдауға уақыт жоқ, Гүләйім оны ертіп алып, түн ішінде жүйрік аттармен бірнеше патшалықты кесіп өтеді.

Бұлақ басындағы шындық және жаңа өмір

Таң ата екеуі бұлақ басына тоқтайды. Бір-біріне қараса — екеуі де бейтаныс. Гүләйім Сағиттың адасқанын, өзі басқа жігітті алып қашқанын түсінеді. Қазанқап — үсті-басы алба-жұлба, бет-аузы кір, бірақ көзінде оты бар жас жігіт екен.

Гүләйім «енді болған іс болды» деп, бар сырын айтады. Екеуі мұңдасып, тіл табысады. Гүләйім Қазанқапты жуындырып, ескі киімдерін өртеп, таза киім кигізеді. Тамақтанып, әлденген соң Қазанқап та ажарланып, әп-әсем жігітке айналады.

Олар ағаштан күрке жасап, құс-балық аулап күн көреді. Аттарын көзге түсірмей, терең сайға арқандап бағады. Уақыт өте Гүләйім Қазанқапқа көңіл қосады.

Асауханның елі: уәзірдің айласы және «ақ дәрі»

Бір күні олар тұрған жерге жақын қаланың барын біледі. Гүләйім Қазанқапқа елеусіз киім кигізіп, қаланы барлап келуге жібереді. Бұл — Асаухан деген ханның қаласы екен. Хан ауырып, елді бас уәзір Қасен билеп тұр екен.

Көп ұзамай Қасен аң аулап жүріп, олардың күркесінің үстінен түсіп қалады. Қалаға келіп, ханға сұлу қыз барын, оның тек ханға лайық екенін, қасында «інісі» барын жеткізеді. Хан «жазылған соң аламын» деп, жазылғанша әлгі «ініні» жоюды бұйырады.

Ертеңінде Қасен Қазанқапты шақыртып алып: «Ханның дертіне ем — Сүлейменнің ақ дәрісі. Соны тауып әкел. Бармасаң да, таба алмасаң да — басың кетеді» деп қатаң талап қояды.

Гүләйімнің айласы: жылқыдан тұлпар таңдау

Қазанқап мұңайып оралғанда, Гүләйім оған қорықпауын айтып, уәзірге: «Ханның бар жылқысын ертең алдымнан өткізіңіздер, ішінен бір ат таңдап, соны мініп дәрі іздейін» дегізеді. Хан да, уәзір де келіседі.

Ертеңінде жылқы легі шұбырып өтеді. Бір кезде бір қара семіз ат пен бір арық көк ат көзге түседі. Қазанқап қара атты ұстағысы келеді, бірақ Гүләйім көндірмейді. Сонда ол:

Гүләйім Қазанқапқа хат ұстатады: күннің батысында Таусоғар ханның ордасында Гүлмаһира бар, дәріні сол табуы мүмкін. Бірақ ол жаққа кіру қиын: қақпада екі тау лезде ашылып-жабылады, арасына түссең — өзің де, атың да жаншылып кетесің.

Гүлмаһираның құдіреті: перілер шақырған түн

Қазанқап жол жүріп Таусоғар ханның еліне жетеді. Қақпаның ашылған сәтін аңдып, ордаға аман өтеді де хатты Гүлмаһираға жеткізеді. Гүлмаһира хатты оқып қуанады, Қазанқапты да, атын да оңаша жерге орналастырып күттіреді.

Бір түні сиқыр орамалын желпіп, перілерді шақырып, Сүлейменнің ақ дәрісін сұратады. Дәрі біреуінде бар болып, содан бір мысқалын алдырып береді. Ертеңінде Қазанқапты аман-есен аттандырып салады.

Бақыт құсы және хан сайлау

Қазанқап қайтып келгенше, Асаухан қайтыс болып кетеді. Сонда да Қазанқап дәріні әкеліп Қасенге тапсырады. Ел жаңа хан сайламақ болады. Бұл елде ежелгі заң бар екен: «бақыт құсы» деген құсты үш күндік жерден ұшырады; құс кімнің үйінің төбесіне қонса — сол хан.

Белгіленген күні ел жиналып, құсты ұшырады. Құс Гүләйім мен Қазанқаптың күркесіне қонады. Бір емес, үш рет ұшырса да — үшеуінде де сол жерге келіп қона береді. Қасен елге де, Гүләйімге де қысым жасайды.

Гүләйім қорқып, әкесіне хат жазып, бар жағдайды баяндайды. Таусоғар хан қалың қолымен келіп, елдің жайын ұғып, қайтадан сол заң бойынша бақыт құсын ұшыратады. Құс төртінші рет те күркеге келіп қонады. Сонда ел ақ түйе сойып, той жасап, Қазанқапты хан көтереді. Қасен уәзірліктен алынып, халық алдында жазаланады.

Екі жар, екі ұл және түс шындыққа айналған сәт

Таусоғар хан мен Гүлмаһира бірге келеді. Қыздар өз ойларын әкесіне айтып, Қазанқап екеуін де алады. Қазанқап әділ де қайырымды хан болыпты: ұрлық-қарлық, кісі өлтіру, зорлық сияқты жаман әдеттер азайып, хан жарлығы әлсізге жәрдемдеседі.

Гүләйім мен Гүлмаһирадан екі ұл туады. Екеуі бір күнде дүниеге келеді: бірінің аты — Ередік, екіншісінікі — Біредік. Балалар тату өседі.

Бір күні Қазанқап ертерек ұйықтап кетеді. Жанында Ередік пен Біредік асық ойнап отыр екен. Екеуінің екі алтын сақасы бар. Ханның көзі ілінгенде «сарт» еткен дыбыс шығады. Ол селк етіп оянса, басында бір әйелі, аяғында екінші әйелі отыр. Ал екі ұлы баяғы түсіндегі қошқарша сақаларын шарт-шарт соғыстырып жатыр.

Сонда хан: «Түсімдегі күн мен ай — екі әйелім, ал екі қозым — екі ұлым екен ғой!» деп күліп жібереді. Қыздар күлкінің мәнін сұрағанда, Қазанқап баяғы түсін бастан-аяқ айтып береді.

Сағиттың табылуы және достықтың өтеуі

Келесі жылы Қазанқап Таусоғар ханға қонаққа барғанда, сұрастырып жүріп Сағитты табады. Сағит орта жасқа келген, үйленбеген, бір байдың құлдығында жүр екен. Қазанқап оны өз еліне ертіп келіп, қалаған қызын алып береді де, уәзір етіп тағайындайды. Екеуі өмір бойы дос болып өтеді.

Сөйтіп, Қазанқап — түс көрген қойшыдан ел басқарған ханға айналып, бар мұратына жетеді.