Көркем шығарманы компазициялық құрылысы жағынан талдау
Атаудың өзгеруі және шығарманың өзегі
Роман алғашында «Жұмбақ жалау» деген атпен жарық көрген. Кейін автор көпшілік оқырманның өтінішімен әрі өңдеу мен толықтырулар енгізілуіне байланысты шығарманың атын «Ботагөз» деп өзгертеді. Бұл шешім орынды: романдағы оқиғаның негізгі арқауы, сюжетті ұстап тұрған басты тұлға — қазақ қызы Ботагөздің бейнесі.
Маңызды түйін: атау өзгерісі — тек формальді қадам емес, романның идеялық-композициялық орталығын нақтылау.
Тарихи кеңістік және кейінгі көзқарас
«Ботагөз» өз дәуірінде қазақ әдебиетінде көркемдік сапасы өсіп, күрделі оқиғалы, ірі туынды деңгейіне көтерілген шығарма ретінде бағаланды. Көп мәрте басылып, оқырманын тапқан бұл роман кеңестік кезең әдебиет қорының алдыңғы қатарынан орын алды. Орыс тіліне аударылуы арқылы Кеңес Одағы халықтарына кең тарады.
Шығарманың тартымдылығы екі қырдан айқындалады: біріншіден, көркемдік қуаты мен шымыр сомдалуы; екіншіден, патшалық Ресей құрамында отарлық жағдайды бастан кешкен халықтардың, әсіресе Орта Азия жұрттарының тағдыр-талайына ұқсас қоғамдық-әлеуметтік шындықты бейнелеуі.
Көзқарастың өзгеруі
КСРО құлағаннан кейін романға баға беруде де өзгеріс байқалды: кеңестік идеологияны, большевиктер партиясы мен Кеңес өкіметін дәріптеу сарыны бүгінгі таным тұрғысынан артық, тіпті қате деп қарастырылатын тұстар бар.
Дегенмен романда қазақ халқының ұлттық болмысы — дәстүрі, әдет-ғұрпы, мінезі, қоғамдық-саяси іске араласуы, ғылым-білімге ұмтылысы, болашаққа талпынысы — тарихи кезеңнің өз логикасымен, Ресейдегі ірі оқиғалармен байланыста беріледі. Бұл байланыссыз тарихи шындық толық сақталмас еді. Жазушы осы шындықты тұтастықпен көрсетуге ұмтылады.
XX ғасыр басындағы Ресейдегі төңкерістік қозғалыстар, Столыпин реакциясы тұсындағы айдау мен қысым, кейінгі жаңа өрлеулер, патшалық Ресейдің Германиямен соғысқа кіруі — бұл құбылыстар алыстағы Қазақстанға да елеусіз, зардапсыз өткен жоқ. Роман осындай көпқабатты тарихи ағынды қамтып, негізгі арнасына тоғыстыра біледі.
Үш бөлімді құрылым: уақыттың тынысын ұстау
Роман композициялық жағынан үш ірі бөлімнен тұрады. Әр бөлім тарихи кезеңнің бір белесін ашып, ортақ идеялық желіні үзбей жалғайды.
I бөлім — «Тұңғиықта»
XX ғасыр басындағы қазақ қауымының әлеуметтік болмысын, ішкі жіктелісін, қайшылықтың бастапқы белгілерін суреттейді.
II бөлім — «Таң атарда»
Бай мен кедей арасындағы наразылықтың үдеуі, 1916 жылғы оқиға және маусым жарлығының салдарынан ұлт-азаттық қозғалыстың тууы.
III бөлім — «Күн күлімдегенде»
Қазан төңкерісі кезеңі және одан кейінгі азамат соғысы жылдарын қамтиды.
Осылайша шығармада шамамен он–он бес жылдық уақыт қамтылғанымен, ол — тек Қазақстан көлеміндегі емес, тұтас Ресей мен әлемдік деңгейдегі тарихи сілкіністерге толы кезең.
1916 жыл: жарлық, озбырлық және бұрқ еткен наразылық
Романда суреттелетін Қазақстан — патшалық Ресейдің отарлық аймағы. Қаймағы бұзылмаған феодалдық салт-сана шырмауында отырған ел ішінде әлеуметтік теңсіздік асқынады: атқамінерлер мен феодалдар, байлар кедей-жарлыны шексіз қанауға бейім. Патша шенеуніктерінің зорлығы, болыс пен ауылнайлардың өктемдігі қарапайым халықты қорлауға дейін барады.
Маусым жарлығының салдары
Осындай шиеленіскен ортада 1916 жылғы маусым жарлығы майға от құйғандай әсер етеді. Жарлық бойынша қазақ және басқа шығыс халықтарынан майданға қара жұмысқа адам алынатын болды. Бір жағынан, 1914 жылы басталған дүниежүзілік соғыс елді күйзелтіп, сансыз құрбандыққа ұшыратты; екінші жағынан, соғысқа адам жинау туралы бұл шешім бұрын сырттай болса да тыныш отырған халықтың ашу-ызасын өршітті.
Ауыл атқамінерлері жарлықты өз мүддесіне бұрып орындады: байдың, бидің, болыстың балаларын алып қалып, орнына жасы толсын-толмасын кедей-жарлының балаларын тізімге іле берді. Итбай секілді болыстар өктемдігін баса-көктеп жүргізеді.
Романдағы алғашқы үлкен шиеленіс осы тұстан басталады. Ақыры көтеріліске шыққан жұрт Итбайды өлтіреді, бірақ алға анық мақсат қоя алмаған, ұйымшылдықты толық қалыптастырмаған қозғалыс жеңіліске ұшырайды. Амантай сияқты жетекшілер қуғындалады.
Ботагөз: жаңа дәуірдегі қазақ әйелінің типтік тұлғасы
Романның атына сай басты кейіпкер — Ботагөз. Сол кезеңдегі қазақ поэзиясы, прозасы және драматургиясында Ботагөздей сом тұлға сирек. Әрине, ауыз әдебиеті мен ертегі-аңыз желілерінде, сондай-ақ жаңа өмірге арналған алғашқы повесть-әңгімелерде ұқсас кейіпкерлер ұшырасады. Мысалы, Сәкен Сейфуллиннің Айшасы, С. Мұқановтың Сұлушашы және т.б.
Айырмашылығы неде?
Ботагөз — жаңа өмір үшін саналы күреске шыққан, тұрмыстың ащы-тұщысын татқан, қоғамдық-саяси іске белсенді араласқан бейне. Ол қазақ қызына тән сан алуан қасиетті толық көрсетеді.
Типтілік сипаты
Ботагөз — бір адамның ғана тағдыры емес, жаңа заман табалдырығын аттаған қазақ әйелдерінің жинақталған бейнесі. Мұндай жолдан өтіп, қоғам ісіне араласқан әйелдердің көптігі бұл тұлғаның кездейсоқ емес, ортақ сипатқа ие екенін аңғартады.
Жазушы Ботагөздің саналы күрескерге айналуын бірден «дайын күйінде» ұсынбайды. Кейіпкердің өмір соқпағымен біртіндеп жетілуін нанымды береді. Балтабек қолында өскен зерделі қыз айналасындағы әділет пен әділетсіздіктің ара-жігін аңдап, байдың үстемдігін, Темірбектің жалшылықтағы халін, қоғамдағы теңсіздікті өз тәжірибесі арқылы танып-біледі.
Көркемдік жүйе: сюжет, композиция, тіл
Романның көркемдік қуатын талдағанда сюжет пен композиция, тіл мен бейне жүйесі, оқиғаның өрбуі мен шешілу тәсілі айрықша назар аударады. Фабуласы күрделі: оқиғалар бірінен бірі өсіп-өрбіп, белгілі бір шегіне жеткен соң, заңды шешімін тауып отырады. Бастапқыда шағын арнадай көрінген қозғалыс кейін кең дариядай ұлғайып, ақыры үлкен тасқынға айналады.
Қақтығыстың шегі (кульминация)
Шиеленістің шегіне жеткен тұс — Амантай бастаған көтеріліс, Итбайдың өлімі, халықтың күреске шығуы. Осыған дейінгі желілер әр тараптан өрбіп келіп, ортақ түйінге тоғысады: Ботагөздің есейуі мен Асқармен қатынасы — бір арна, Амантай тобы — көтеріліске апаратын арна, Итбай мен Кулаков әрекеттері — ашық жаулыққа ұласатын арна.
Уақыт пен жағдайға қарай күштердің ара салмағы өзгеріп, ақырында қатты қақтығыс үстінде әділдік пен шындық жеңіп, қара күш пен әділетсіздік жеңіліс табады.
Композицияның жинақылығы
Сюжет — мазмұнды жүзеге асыратын негізгі материал болса, композиция — соны құрастырудың жолы мен тәсілі. Романда тараулар мен бөлімдер бірін бірі толықтырып, оқиғаларды байланыстырып ұстап тұрады. Эпизодтар бытырамай, эволюциялық дамумен алға жылжиды.
Тілдің жатықтығы
Роман халықтық, қарапайым тілмен жазылған: ұғымды, түсінікті, стильдік тұрғыдан кедір-бұдырсыз. «Қарапайым тіл» — жұтаңдық емес, қайта көп ізденіс арқылы табылған көркем дәлдік. Жатық баяндау сырт көзге оңай көрінгенімен, мұндай табиғи ырғақты қалыптастыру үлкен шеберлікті талап етеді.
Кейіпкер тілінде даралық сақталады: Амантай мен Итбайдың сөйлеу мәнері бірден ажыратылады; оқыған, білімді Асқардың сөзі де бөлек. Соған қарамастан бәріне ортақ сипат — қарапайым сөйлеу тілінің арнасын сақтау. Авторлық баяндауда психологиялық талдаудан гөрі хабарлау, суреттеу басым; мінез бен ішкі қасиет көбіне іс-қимыл, сөз, әрекет арқылы танылады.