Оспанқұл тілді жігіт
Күзгі таңдағы белгісіз жүргінші
Күздің таңы баяулап атып келе жатты. Қос аңшы құстарын қолына қондырып, қостан шықты да, белдеудегі аттарын шешті. Мосқал жасты, бурыл сақалды қарт бүркітші Бекбол жуан торы аттың шылбырын беліне қыстырып, үзеңгіге аяғын сала бергенде, арт жағынан ат пысқырды.
Сұр тонды кеспелтек денесін шапшаң бұрып, Бекбол кезең асып келе жатқан қасқа атты жүргіншіні көрді. Мойнына мылтық асынған, мезгілсіз жүрген жолаушы асығып келеді. Әлі алакөлеңке айықпағандықтан, Бекбол оның кім екенін бірден тани алмады.
— Мынау кім өзі? — деп ол жас жолдасы Жәнібекке қарады.
Жәнібек те бұрылып қарады. Ұзын бойлы, сом денелі жігіт екен: бетінде таудың күніне күйген қою қызыл бар, қысқа мұрты жаңа тебіндеген, көзі өткір, жүзі көрікті қара күрең. Жәнібектің назарын алдымен жолаушы атының маңғыл қасқасы тартты.
Бұл маң — аңшылар тобы ғана жайлаған, елсіз өңір. Колхоз фермасы әлдеқашан көшіп кеткен. Соңғы күндері келіп-кететіндер болса, өз колхоздарынан қатынасатын кісілер ғана. Оның үстіне, колхоз жылқыларының ішінде мынадай маңғыл қасқа баран жоқ еді.
Оспанқұлдың асығыстығы
Бекбол үнсіз ойға шомып тұрды. Ал үмітке бейім Жәнібек жолаушыға күдікпен қарамады.
Жәнібектің аңқаулығы
«Өзінің ажарын қарашы: маңдайы жазылып, қуанып келе жатқан кісідей…»
Бекболдың күдігі
«Сүйінші сұрай жүр деймісің құлқын сәріден… Қысылып жүрген неме ғой».
Көп ұзамай Жәнібек жүргіншіні таныды: бұл конезаводтың бригадирі Оспанқұл еді. Ол оқыс жүрісінің себебін жасыра алмады. Аттың тері бұрқырап, тынысы тарылып келген; тоқтаусыз бұлтыңдап, сөйлетпей қойды. Ақыры Оспанқұл аттан түсіп, жүресінен отырып, қысқа ғана баяндады.
Түнде Сарымсақты қойнауында конезаводтың ересек жылқысы жайылған. Қараңғы, бұлтты, дауылды түнде жылқы бір нәрседен қатты үркіп, быт-шыт болып қашқан. Таң алдында әрең жиылғанымен, түгендегенде тоғыз ірі жылқы жоқ болып шыққан.
Оспанқұлдың топшылауы
Жылқы алғаш үріккенде бірдеңені көріп үріккен. Сол аласапыранда «суық қол» араласып, бір топ жылқыны бөліп әкеткен болуы мүмкін. Сондықтан ол алдымен шекарадағы комендатураға, сонымен қатар күні бойы елсізде жүретін аңшылар бригадасына келіп отыр.
Ол сөзін Бекболға бұрып, қырағылықты сынағандай өтініш айтты: Октябрь мерекесінде қызыл әскерге «ремонтқа» берілетін ірікті дөнен-бесті топтың ішінде кеткен аса құнды жылқылар бар екен. «Керегетасты сүзіп, арылтып бер», — деп көкшіл биікті көрсетті.
Бекболдың байламы: жау ма, әлде үріккен жылқы ма?
Бекбол бірден кесіп айтпады. Ол үшін мәселе тек жоғалған малда емес, шекараға қарай өтпек ниет бар-жоғында еді. Егер бұл ұрлық болса, мақсат — шекарадан өту. Ондай адам таңға таман өткісі келмейді; түнде, қараңғыда өтуге тырысады.
Бекболдың ескертуі
Жау дәл шекараға бірден ұмтылмай, күндіз бір елеусіз адыр-бұйратта бұғып жатып, түнде ғана шекараға қарай жылжуы мүмкін.
Оспанқұл да осыны ойлаған: өз күшін Сарымсақты маңын арылтуға жіберіпті. Енді Бекболдан күткені — Керегетас. Бірақ Бекбол басқа шешім айтты: Оспанқұл комендатураға шапсын, ал аңшылар Ожарға шығады.
Бұл Оспанқұлға жақпады. Керегетас — қиын тас, жықпылы көп, жасырынуға ыңғайлы. Оның ойынша, дәл сол жерді Бекбол ғана шын мәнінде «арылта» алады: шың-құзы, қорымы, қойтасы — бәрі де оның көз алдында.
— Атпалдай тоғыз жылқы жоғалып отырғанда, Ожар дегенің қалай? — деді Оспанқұл қажып әрі күйініп.
Бекбол дауласпады, бірақ райынан қайтпады: Керегетасқа мергендер мен ит ерткен аңшылар кеткенін айтты.
Жәнібек те екіұдай күйге түсті. Соңғы күндері Ожарға шығуға өзі де құмар еді: түлкі мол, әрі ол жақта құс салған аңшы әлі болмаған. Бірақ жоғалған жылқы жайы да жеңіл нәрсе емес.
Ақырында Бекбол көп сөзді қысқартты. Оспанқұлға: комендатураға жетіп, Александрға «Бекбол Керегетасқа шықпай, Ожарға кетті; күн ұзын сонда болады» деп жеткізуді тапсырды. «Өр жақты қамти қарап, сақтық қылу керек», — деді.
Қызылбалақ пен Қаракер: қыран мінез
Бекболдың оң қолында — Қызылбалақ. Ол оқыс сілкінгенде, қат-қат қауырсыны су-су етіп, құйын үйірген шоқ қамыстай судырайды. Мұндай сілкіністе қарт бүркітші зор қайраттың лебін танитын.
Жәнібектің қолындағы жас құс — Қаракер. Әлі тентек, сабырсыз: томағасын қайта-қайта қағып, жарықты жалаңбас көргісі келеді. Бекбол оны тежеп: «Қақтырма, балақ бауын қымтап ұста. Бір-екі рет қағып түсірсе, машық қылып алады», — деп ескертті.
Қызылбалақ
Сілкінгенде-ақ ат пен адамды елең еткізетін, қуаты бойынан сезілетін қыран.
Қаракер
Әлі баулып жүрген бала бүркіт: дегбірсіз, томағаға көндігіп болмаған.
Аңшының тәртібі
Құс баптау — тек күш емес, дағды мен ұқыптылықты талап етеді.
Ожарға бет алған із
Оспанқұл күмәнмен аттанып кетті. Ал екі аңшы Ожардың Сарымсақты жақ сыртын бетке алып, бөктерлей жүрді. Күн көтеріле бастағанда шығыс көкжиек қызыл нұрға малынып, дала реңі кіре түсті. Түн бұлтты болғанымен, жаңбыр жаумаған: шөп басында шық жоқ, тастақта тұяқ астынан шаң шығады.
Жәнібек таңданды: Бекбол тауға тіке кірмей, сырттан көлденең тартып келеді. Тек Сарымсақтымен өкпе тұстай келгенде ғана қарт аңшы бағытын өзгертіп, Ожардың Қабансай аталатын орта сайына қарай шұғыл бұрылды.
Сай шетіне іліккенде жүріс баяулады. Бекбол бір ақ көделінің тұсына келіп, төмен қарап, атының басын іркіді. Сәл айналып шықты да: — Жә, бала, бері кел! — деді.
Бекболдың дәлелі
- Екі-үш тұяқтың ізі: ішінде құлын мен тай ізі де бар.
- Жас тезек: кешегі түстің емес, түнгі не таңғы уақыттікі.
- Шөптің сынуы, жапырылуы, ұшып түскен тас: қатты тиген тұяқтың белгісі.
- Көденің түп-тамырымен ұшып түсуі: шапқан жылқы ғана бұлай етеді.
Жәнібек алғашында мұны кеше өз аттары жайылған жерге жорып күлген. Бірақ айғақ көбейген сайын дауласа алмады. Бекболдың ойы айқындала түсті: жылқы өздігінен жай ғана үркіп, бытыраған емес, түзу бағытпен, қуғынмен шапқандай.
Қарт аңшы енді қауіптің екінші бетін айтты: Ожар үлкен тау; жау болса, тас-тасқа қарауыл қойып, өздерін көріп те отырған болуы мүмкін. Сондықтан тікелей қуып бару қауіпті.
Бекбол байламын жай ғана білдірді: аңшыдай жүріп, түлкі қаға отырып, жылжи отырып жатағын шамалау керек.
Жәнібек келісіп, өз ұсынысын айтты: Бекбол бір шоқыға шықсын, өзі алдағы қорымды қағып берсін — «дәл осында түлкі жатыр» деп сенді. Бекбол сөзбен мақұлдамады, бірақ торысын тебініп, көрсетілген биікшеге өрлей жөнелді.
Біраз минуттан соң ол биікшенің басына шығып, Қызылбалақтың томағасын тартты. Мерзімді қыранның көзі жайнап ашылып, бір қағып алды да, дүр-дүр сілкініп, Жәнібектің алдыңғы жағына қадалды. Күзгі таң енді ғана толық оянып келе жатқан.