Мағжан поэзиясы
Мағжан Жұмабайұлы (Әбілмағжан) Бекенұлы (1893–1938)
Мағжан Жұмабайұлы (25 маусым 1893, Солтүстік Қазақстан облысы, қазіргі Мағжан Жұмабай ауданы, Сасықкөл жағасы – 19 наурыз 1938, Алматы) — Алаш қозғалысының қайраткері, ақын, қазақ әдебиетінің жарқын өкілдерінің бірі.
Өмірбаяны
Атасы — Жұмабай қажы. Әкесі Бекен саудамен айналысқан дәулетті адам болған. Анасының есімі — Гүлсім. Мағжан ауыл молдасынан сауатын ашып, 1905–1910 жылдары Қызылжардағы (Петропавл) №1 мешіт жанында, татар зиялысы әрі мұсылман халықтарының азаттығы жолында күрескен М. Бегишев ұйымдастырған медреседе оқыды.
Медреседе Шығыс халықтарының тарихын оқып, қазақ және татар әдебиеттерін меңгерді; Фирдоуси, Сағди, Хафиз, Омар Һайям, Низами, Науаи секілді шығыс ақындарының классикалық мұраларымен танысты. 1909 жылы жарық көрген Абай өлеңдерін оқып, «Атақты ақын, сөзі алтын хакім Абайға» атты өлең жазды.
Білім жолы
-
1910–1913: Уфа қаласындағы «Ғалия» медресесінде оқыды; Ғ. Ибрагимовтен дәріс алды, С. Жантөринмен жақындасты, Б. Майлинмен танысты.
-
1912: Қазанда Кәрімовтер баспасынан тұңғыш жинағы — «Шолпан» басылып шықты.
-
1913–1916: Омбы мұғалімдер семинариясында оқып, «Бірлік» ұйымының жұмысына араласты, «Балапан» қолжазба журналына қатысты.
-
1923–1927: Мәскеуде Жоғары әдебиет-көркемөнер институтында білім алып, орыс және Батыс Еуропа әдебиетін терең зерттеді.
Қоғамдық қызметі және қуғын-сүргін
1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейін Мағжан қоғамдық-саяси өмірге белсене араласты: Ақмола облыстық қазақ съезін ұйымдастыруға қатысып, облыстық қазақ комитетінің құрамына сайланды. Мәскеуде өткен Бүкілресейлік мұсылман съезіне қатысты. Бірінші жалпықазақ съезінің шешімімен Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылды, «Алаш» партиясының Ақмола облыстық комитетіне мүше болды.
«Үш жүз» партиясы өкілдерінің жалған айыптауларымен бір айға жуық қамауда болды. Екінші жалпықазақ съезіне делегат болып қатысып, оқу мәселелері жөніндегі комиссияға төрағалық етті. 1918–1919 жылдары Петропавл уездік земство басқармасында қызмет атқарды.
1919–1923 жылдары «Бостандық туы» газетінде, «Шолпан», «Сана» журналдарында, «Ақжол» газетінде еңбек етіп, халық ағарту ісіне араласты. Осы кезеңде кең танылған «Батыр Баян» поэмасын жазып, жариялады.
Мәскеудегі сын, кейінгі тағдыр
Мәскеуде оқып жүрген жылдары ақын шығармалары негізсіз сынға ұшырады. 1924 жылғы 24 қарашада Мәскеудегі Шығыс еңбекшілері коммунистік университетінде қазақ жастарының жерлестік ұйымы жиналыс өткізіп, Жұмабайұлының 1922 жылғы және 1923 жылы Ташкентте басылған жыр жинақтарын талқылады. Ақын шығармаларын терістейтін қаулы қабылданып, ол 1925 жылғы 14 ақпанда «Еңбекші қазақ» газетінде жарияланды.
Орынсыз сыннан көңілі жабыққан ақын «Сәлем хат» өлеңін жазып, ол «Тілші» газетінде басылды. Кейін «Еңбекші қазақ» газетінің 1924 жылғы 19 желтоқсандағы санында С. Мұқановтың ескертпесімен «Сәлемге сәлем» жауап өлеңі жарияланды.
1927–1929 жылдары Бурабайда, кейін Қызылжарда ұстаздық етті. 1929 жылы «Алқа» атты жасырын ұйым құрды деген айыппен Мәскеудегі Бутырка түрмесіне қамалып, 10 жылға айдауға кесілді. 1936 жылы М. Горький мен Е. Пешкованың араласуымен бостандық алып, Қазақстанға оралды. Петропавлда мектепте орыс тілі мен әдебиетінен сабақ берді, бірақ көп ұзамай саяси себептермен қызметтен босатылды. 1937 жылы наурызда Алматыға келіп, аудармамен айналысты. 1938 жылы қайтадан қамауға алынып, ату жазасына кесілді.
Шығармашылығы: поэзияның өзегі мен өрісі
Ақын алғашқы өлеңдерінен бастап әлеуметтік тақырыпқа ден қойып, ағартушылық, ұлт-азаттық және демократиялық бағытты ұстанды. Абай поэзиясының өшпес маңызын ерте танып, оны «хакім» деп атады; Батыс пен Шығыстың рухани қазынасын сабақтастыра отырып, қазақ поэзиясын тақырып, түр және мазмұн жағынан байытты.
Әлеуметтік және ағартушылық үн
Ел ішіндегі әлеуметтік мәселелерді көтеріп («Шын сорлы»), халықты өнер-білімге шақырды («Ләззат қайда?», «Жазғы таң», «Өнер-білім қайтсе табылар», «Балалық шақ», «Қазағым», «Қарағым», «Осы күнгі күй», «Мен сорлы»).
Махаббат тақырыбындағы лирикалары да көркемдік қуатымен ерекшеленеді («Жас келін», «Зарлы сұлу», «Сүйгеніме», «Алданған сұлу»).
Ұлт-азаттық идея және отаршылдыққа қарсылық
Мағжан ұлт азаттық тақырыбын өмірінің соңына дейін өз поэзиясының өзегіне айналдырды. Ол халықты тапқа бөлмей, «қазақ елінің әлемдік мәдени жетістіктерге жетуіне қандай күш кедергі?» деген сауал қойып, негізгі кедергі — отаршылдық деген тұжырымға келді.
Бұл идея табиғатқа сүйіспеншіліктен басталып, туған өлкенің ертеңіне алаңдаған мұңға, кейін отаршылдыққа қарсы азаматтық наразылыққа ұласты («Туған жерім — Сасықкөл»). Романтикалық серпін мен жорық идеясы да осы арнадан туды («Жарыма», «Есімде... тек таң атсын», «Жаралы жан», «Мен жастарға сенемін», т.б.).
Символизм және жаңа мифология
Ақынның романтикалық-символистік арнасы оның көптеген өлеңдерінде айқын көрінеді. Бұл поэтика болашақтың «пердесін ашатын» жаңа мифологияны қалыптастырды: келешек суретін салу саясатшылардың ғана емес, ақындардың да қолында деген сенімге айналды («От», «Пайғамбар», «Күншығыс», «Айға», т.б.).
Дыбыс пен буын үндестігін жаңаша табуы арқылы қазақ өлеңінің әуезді мүмкіндігін кеңейтті («Шолпы»).
Түркі тақырыбы: «алтын арқау»
Мағжан поэзиясындағы құнарлы арналардың бірі — түркі бірлігі идеясы. Бұл бағыттың қалыптасуына Қызылжардағы Бегишев медресесінде алған білімі зор ықпал етті. «Шолпан» жинағындағы «Орал тауы» өлеңінде ақын:
«Қосылып батыр түрік балалары,
Таптатпа, жолын кесіп тізгінге орал»
Түркі тақырыбы қазақ халқының ұлт-азаттық мұратымен сабақтасып, отаршылдыққа қарсы күрес идеясына ұласты («Орал тауы», «Алыстағы бауырыма», «Жер жүзінде», «Қазақ тілі», «Тез барам!», «Түркістан», «Орал»). «Пайғамбар» өлеңінде «Ғұн — түріктің арғы атасы» деп, ал «Түркістан» өлеңінде «Түркістан — ер түріктің бесігі ғой» деп асқақ рухпен жырлады.
1919–1923 жылдардағы Мұстафа Кемал Ататүрік бастаған түрік халқының азаттық соғысына арналған «Алыстағы бауырыма» өлеңін Мұстафа Шоқай «Яш Түркістан» журналында (1930, №1) жариялап, түрікшілдік күресі үшін ең қымбат әрі ең пайдалы өлең деп бағалады.
Мағжантану: философиялық ойлау өрісі
Жұмабайұлы — философ ақын. Оның философиялық дүниетанымы жақсылық пен жамандық, әділдік пен әділетсіздік секілді қарама-қайшылық ұғымдарды шебер түйістіруінен көрінеді. Ақын дүниені біртұтас құбылыс ретінде қабылдап, адамды табиғаттың, жаратылыстың бөлшегі ретінде суреттейді: табиғатсыз адам жоқ, ал табиғат адамсыз да өмір сүре береді. Алайда сана мен сезім толық бағынбайды — бұл қайшылық адамның ішкі бұлқынысын тудырады («От»).
Оның түсінігінде ақын — белгісіз жолға сапар шеккен пір; кейде жын, кейде бала; сол сапарда қиындықты қайыспай көтеретін, қажет болса дүниені тәрк ететін жан («Қиял құлы мен бір ақын»).
«Қорқыт» поэмасында мәңгілік тақырып — өмір мен өлім мәселесі Қорқыт пен ажалдың арбасуы арқылы беріледі. Ақын ажалды өмір ақиқаты ретінде мойындап, сол шындықты қабылдау қажеттігін алға тартады.
Мағжан поэзиясы: сыршылдық, экология, мәдениет
Лирикалық нәзіктік
Жұмабайұлы қазақ лирикасының сыршылдығын тереңдетіп, адамның нәзік сезімдеріне тіл бітірді. Бұл қыр, әсіресе, махаббат лирикасында айқын көрінеді («Сүй, жан сәулем», т.б.).
Экологиялық ой
Мағжан — әлемдік поэзияда экологиялық тақырыпты ерте жырлаған ақындардың бірі («Айда атыңды, Сәрсембай», «Шойын жол»). Ол техникалық прогреске қарсы болған жоқ; бірақ техниканың ұлттық-мәдени, рухани дәстүрлерді бұзуына қарсы тұрды. Жетістікті жырлай отырып, туған жер табиғатын сақтауға үндеді.
Поэмалары: лирикалық тереңдік пен эпикалық кеңдік
Жұмабайұлы қазақ поэмасының баяндау стилі мен шешендік мәнерін жаңарту қажеттігін алғаш айтқан ақындардың бірі болды. Ол поэманы суреткерлік арнаға бұрып, адам жаны мен психологиясының құпия иірімдерін шебер өрнектеді. Поэмаларында лирикалық тереңдік пен эпикалық кең құлаш қатар көрінеді; жеке адам тағдыры мен ұлт мұратын драмалық сюжетте ұштастыра білді.
- «Батыр Баян»
- «Оқжетпестің қиясында»
- «Қойлыбайдың қобызы»
- «Өтірік ертегі»
- «Шын ертегі»
Педагогика, зерттеу және аударма
Білім беру ісі
Ақын шығармашылығының маңызды бір саласы — халыққа білім беру және педагогика. Ол мектеп оқушылары мен мұғалімдерге арнап «Педагогика» (1922, 1923) және «Бастауыш мектепте ана тілін оқыту жөні» (1925) еңбектерін жариялады. Сонымен қатар Ақан сері, Базар жырау, Әбубәкір Диваев туралы зерттеу жұмыстарын жазып, ауыз әдебиеті үлгілерін жинауға үлес қосты.
Аударма және проза
Жұмабайұлы аудармаға ерекше мән беріп, И. Гете, Г. Гейне, Әбу Фирас, А. В. Кольцов, М. Ю. Лермонтов, А. А. Фет, И. И. Дмитриев, И. П. Мятлов, А. А. Блок өлеңдерін, сондай-ақ А. М. Горький, В. В. Иванов, Д. Н. Мамин-Сибиряк және басқа да авторлардың прозалық шығармаларын қазақ тіліне аударды.
Таңдаулы аудармаларымен қатар, «Шолпанның күнәсі» әңгімесі арқылы қазақ әдебиетіне психологиялық талдау мен сана ағымы әдістерін енгізді.
Қорытынды ой
Мағжан Жұмабайұлының мұрасы — ұлттық еркіндік идеясын, рухани сабақтастықты және көркемдік жаңашылдықты бір арнаға тоғыстырған ірі құбылыс. Оның өмір жолы мен шығармашылық тағдыры ХХ ғасырдың күрделі тарихи шындығын да, қазақ сөз өнерінің биік мүмкіндігін де айқын танытады.