Ертеде бір шал мен кемпір болыпты

Шал мен кемпірдің үш ұлы

Ертеде бір шал мен кемпір өмір сүріпті. Олардың үш баласы және бес ешкісі болған екен. Бір күні үлкен ұлы басқа жақтан кәсіп табуға бел буып, өзіне тиген енші ешкіні сойып алып, етінен ата-анасына бір түйір де бермей, арқалап жолға шығыпты.

Жолай ол өнерші байдың үйіне келеді. Сол байға өнер үйренемін деп жалданыпты. Бірақ өнерші бай аса қатыгез адам екен: жігітті сандыққа салып, аштан өлтіріпті.

Ортаншы ұлдың тағдыры

Үйде қалған ортаншы ұл да өнер үйренуге ұмтылып, ағасының ізімен жүріп, сол өнерші байға келіп жалданады. Бай мұны да ағасындай сандыққа салып, аштан өлтіріпті.

Тазша баланың ақылы мен амалы

Үшінші ұл — Тазша бала — ағаларындай өзіне тиген енші ешкіні сойып алып, етінің жартысын әке-шешесіне береді. Олардың батасын алып, қалған етін арқалап жолға шығыпты.

Жолай бір қора қойға ұшырайды. Қойшыдан сұраса, қойлар өнерші байдікі екен. Қойшы: «Балам, қайда барасың?» — дейді. Тазша: «Өнер үйренуге барамын» — деп жауап береді.

Тазша бала осыны көңіліне түйіп, өнерші байдың үйіне келеді. Түн қонады. Ертең жолға жиналып жатқанда, бай: «Балам, қайда барасың?» — деп сұрайды.

Тазша бала турасын айтпай: «Мен өзіңдей ер баласы жоққа еншілес бала боламын» — дейді. Бай қуанып: «Біздікіне қал, маған бала бол. Бір ақ құнан қойды сойып, той қыл. Асық жілігін етімен жеп той. Мен өзім жолға шығамын» — деп кетіп қалады.

Қыздың кеңесі және сандықтағы тұзақ

Өнерші байдың бір қызы бар екен. Ол Тазшаға сыбырлап: «Асық жілікті өзің жемей, керегенің басына іліп қой. Сонда ақ тазы келіп ұмтылады, сен балтамен ұрып өлтір» — дейді.

Тазша ақ құнан қойды сойып, көршілерін шақырып, той жасайды. Асық жілікті керегенің басына іледі. Айтқандай ақ тазы келіп жілікке ұмтылғанда, Тазша балтасын сермейді, бірақ дәл тимей қалады да, ит қашып құтылып кетеді.

Өнерші бай үйіне келген соң бұл істі естіп, ашуға мініп, Тазшаны сандыққа салып, аштан өлтірмек болады. Бірақ әлгі қыз әкесі жоқта сандықтың түбін тесіп, Тазшаға жасырын тамақ беріп, аман сақтап тұрады.

Әкенің іздеуі және құтқарылу

Бірнеше күн өткен соң, Тазшаның әкесі жоғалған балаларын іздеп, өнерші байдың үйіне келеді де: «Тазша деген балам бар еді, көрдіңіз бе?» — деп сұрайды.

Бай: «Көргенім жоқ» — дейді. Осы сөзді сандық ішінде жатқан Тазша естіп, айқай салады: «Әке, мен мұндамын!»

Әкесі даусынан танып, сандықты ашып, баласын алып шығады да, екеуі үйіне қайтады.

Үш рет сатылған «енші» және шарт

Алғашында Тазша қара құнан қойға айналады. Әкесі жіп тағып базарға апарып сатып, жібін өзінде қалдырады. Ертеңіне Тазша қайта адам қалпына келіп, қара жорға ат болады. Әкесі оны да сатып, шылбырын алып қалады.

Үшінші күні Тазша жез бұйдалы нар тайлаққа айналмақ болады да, тағы да ескертеді: сатса да бұйдасын қалдыру керек.

Өнерші байдың айласы және бұйданың қиылуы

Әкесі тайлақты базарға жетектеп келе жатқанда, алдынан баяғы өнерші бай шығады. «Мына тайлағыңды маған сат» — дейді.

Әкесі: «Басы — жүз тілла» — деп бағасын айтады. Бай олардың айласын сезсе де, ішіндегі жаман оймен, тайлақты жүз тіллаға сатып алады да, үйіне жетектеп әкеледі.

Бай қызына: «Мына тайлақты ұстап тұр» — деп, пышақ алуға үйге кіріп кетеді. Қыз әкесінің ниетін біліп, өзіне де пышақ алып шығып, бай үйге кірген сәтте тайлақтың бұйдасын қиып жібереді. Тайлақ босап, қашып жөнеледі.

Қуу: кейіп ауыстырудың шайқасы

Өнерші бай қашқан тайлақты көріп, артынан қуады. Сол сәтте Тазша түлкіге айналып қашады, бай тазы болып қуады. Бай жетейін дегенде, Тазша үйрек болып ұшады, ал бай қаршыға болып ілеседі. Аздан соң Тазша торғай болады, бай қырғи болып соңынан түседі.

Тазша торғай күйінде шаңыраққа ұшып келіп қонғанда, қырғи таяна бергенде, қорқып шүберек болып жерге түседі. Бай адам болып шүберекті алайын дегенде, Тазша тары болып домалайды. Бай тауық болып шұқып жейін дегенде, Тазша мысыққа айналып, байдың желкесіне мініп алып тістеп-тырнап, ақыры оны өлтіреді.

Аяқталуы

Сөйтіп Тазша бала өнерші байдың қызын алып, барша мұратына жетеді. Ақыры өзі де байып, дәурен сүріпті.

Дереккөз: Қазақша ертегілер жинағы — kzertegi