Гюгоның сөзі
Дәптердің басталуы: оқылған кітаптан туған ойлар
Бұл дәптер әуелде оқылған кітапқа пікір жазып отыру үшін арналған. Ол — мектепті жаңа бітірген жыл. Дәптердің алғашқы бетіне «Кітап оқылғаннан кейін туған ойлар» деп ат қойылғанымен, кейін бұл әдет ұзаққа созылмай, дәптер бір жерде үзіліп қалған.
Соған қарамастан, бір жылдай уақыт ішінде оқылған кітаптардың әсері мен пікірлері жүйелі түрде жазылып отырыпты. Төменде сол дәптерде аты аталған кітаптар мен жинақтардың бір бөлігі беріледі.
Дәптерге пікір жазылған кітаптар
- Рамазан Тоқтаров — «Сусамыр» (1985, «Жазушы»)
- Сүйін Қапаев — «Тазасу толғауы» (повестер мен әңгімелер, 1983, «Жазушы»)
- Төлек Тілеуханов — «Өзгенің бақыты үшін» (1975, «Жазушы»)
- Қалмұқан Исабаев — «Өткелде» (1974, «Жазушы»)
- Әбіш Кекілбаев — «Бір уыс топырақ» (роман және повестер, 1974, «Жазушы»)
- Ерсін Қойбағаров — «Қараша» (повестер мен әңгімелер, 1984, «Жалын»)
- Зейнолла Шүкіров — «Отты өткелдер» (1983, «Жазушы»)
- Самат Шакир — «Аңызға айналған есімдер» (1985, «Жалын»)
- Рафаэль Ниязбеков — «Қызыл үй» (1986, «Жазушы»)
- Нұрқасым Қазыбеков — «Ағайын» (повестер мен әңгімелер, 1982, «Жалын»)
- Жинақ — «Қазақ әңгімелері» (1984, «Мектеп»)
- Лев Линьков — «Кәрі тасбақаның капитаны» (1956, Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасы)
- Сомерсет Моэм — «Ел шетінде» (әңгімелер, 1968, «Жазушы»)
- Витаутас Бубнис — «Тамыздың үш күні» (1983, «Жазушы»)
- М. Прилежаева — «Үш апта тыныс» (1983, «Жазушы»)
- Әнес Сараев — «Тосқауыл» (1976, «Жазушы»)
- Қарауылбек Қазиев — «Кемпірқосақ» (повестер мен әңгімелер, 1984, «Жалын»)
- Ф. Достоевский — «Қылмыс пен жаза» (1972, «Жазушы»)
- Ғалымжан Қаллемов — «Ұзақ ғұмыр» (повестер мен әңгімелер, 1987, «Жалын»)
- Сейтжан Омаров — «Арман асуы» (повестер мен әңгімелер, 1987, «Жазушы»)
Ескерту: атаулар мен жылдар дәптерде қалай көрсетілсе, сол қалыпқа жақындатылып берілді.
Дәптердің кейінгі пайдасы: мәтінді талдау тәжірибесі
Кейін студент болғанда, бітіруші курстағы «Көркем мәтінді лингвистикалық талдау» пәнінен сынақ тапсырған кезде бұл дәптердегі әдеттің пайдасы тигендей болды. Сынақта жазушы Серік Асылбековтің «Мұғалімдер күні» шығармасындағы «Әдебиет пәнінің оқытушысы» атты әңгіме талданған.
Тек тілдік қырын ғана емес, тақырып, идея, сюжет, композиция және кейіпкерлер жөнінде де баға беруге ұмтылыс жасалыпты. Шығарма да, әңгіме де мектеп пен мұғалімдер өміріне қатысты болғандықтан, жазбаның тақырыбы «Қыр-сыры мол тақырып» деп қойылған екен.
Ойға түйген сөздер: дәптердегі нақылдар
Дәптерге тек кітап туралы пікірлер ғана емес, баспасөзден не кітап ішінен ұнаған ұлы адамдардың нақыл сөздері де көшіріліп отырған. Кейін студенттік кезеңде және мұғалімдік жұмыстың алғашқы жылдарында да дәптер осындай бірен-саран сөздермен толыққан.
«Қандай мұратың болса да, өз еңбегіңе сен, басқаға телмірме».
«Бөбекті оқыт — сонда әлемге адам сыйлайсың».
«Адам тәрбиесі оның тууынан басталады: сөйлемес бұрын да, естімес бұрын да ол тәлім ала бастайды».
«Ұлы мүмкіндіктердің баршасы — балалардың бойында».
Кәсіп пен кең өріс туралы
«Бір ғана мамандық жетегіне ерген кісі біржақты даярлаушы болып қалады. Ондай адамда жалпы өрлеу, өз мамандығын жетілдіру идеялары тумайды».
«Ешкім де надан болмауға тиіс. Барлық ғылым мен барлық өнердің негіздерін әркім білуге міндетті. Сіз етікші немесе химия профессоры болсаңыз да, жаныңыз кез келген өнердің біріне ғана жабық болса — кемтарсыз».
Дәптер шетіне түскен бір ескертпе
«Берік болсын босаға», «Жалын», В. А. Сухомлинский, «Қызыма хат» деген белгі түскен тұста дәптерге мынадай ой жазылыпты:
...Жыныстық нәпсіқұмарлығын тежеуге тырысқанмен, нағыз ер-азамат болуға рухани әзір емес, «жүгенсіз» сезімнің толқынында еріксіз қалқып жүретін, білместігінен «өзім де білмеймін неге екенін, не қылсаң со қыл — бірақ сүйемін оны» деп ақталғысы келетін қыз бала да — надан.
Еркіндік пен махаббат туралы
«Өмір — мен үшін бәрінен қымбат. Өмірден қымбат — махаббат. Бірақ елімнің еркіндігі мен азаттығы үшін қажет болса, екеуін де құрбан етуге әзірмін».