Ежелгі психология
Ежелгі психология: жан туралы алғашқы түсініктер
Ертеден-ақ адамдардың әлеуметтік өмірі олардың күнделікті сан алуан іс-әрекетінен, бір-бірімен қарым-қатынасынан және жан дүниесін бейнелейтін психологиялық ерекшеліктері мен мінез-құлық айырмашылықтарынан тұратыны белгілі болды. Сол кезеңдерде адамның жаны тәнімен бірге болады деген ұғым кең тарады.
Анимизм ұғымы
Өндіріс пен кәсіптің, өнер мен мәдениеттің, салт-сананың дамуымен қатар әр алуан әдет-ғұрыптар қалыптасты. Адамдар өздері тіршілік ететін ортадағы заттар мен құбылыстардың бәрінде өзіндік жан бар деп ұғынды. Бұл түсінік анимизм (лат. anima — «жан») деп аталады.
Ежелгі грек ойшылдары: материалистік және идеалистік бағыттар
Гераклит пен Демокрит
Ежелгі грек ғұламалары Гераклит (б.з.д. VI ғ.) пен Демокрит (б.з.д. V ғ.) жанды табиғаттың бір бөлігі деп қарастырды. Демокрит психиканы оттың атомдары тәрізді қозғалысты, белсенді қасиет деп санады. Осы бағыт жан туралы алғашқы ілімдерде психиканы адам тәнінің қызметі ретінде түсіндіруге негіз болды.
Платон: жанның мәңгілігі
Платон (б.з.д. 427—347 жж.) жан мәңгілік, өлмейді, өшпейді деген қорытынды жасады. Бұл көзқарас психиканы түсіндіруде идеалистік бағытты күшейтті және материалдық пен рухани дүниені қатар қоятын дуалистік ұстанымға негіз қалады.
Аристотель және психологияның дербестенуі
Энциклопедист ғалым Аристотель (б.з.д. 384—322 жж.) психологиялық ой-пікірді табиғи негізге сүйеп, оны биология мен медицина бағытына бұрды. Ол «Жан туралы» еңбегінде жан дүниесінің әрекетін шынайы әдіспен зерттеуді, бақылау мен тәжірибеге сүйеніп құруды мақсат етті.
Аристотель психиканың тәнмен бірге өмір сүретінін айтып, психикалық әрекеттердің көпшілігін материалистік тұрғыдан түсіндірді. Осы арқылы ол Платонның дуалистік көзқарасын объективтік шындыққа жақындатып, психологияның ғылым ретінде қалыптасуына ықпал етті.
Сократ, Лукреций және Гален
Сократ (б.з.д. 470—399 жж.) «өзіңді өзің тани біл» қағидасын адамның жан дүниесін танумен байланыстырды: жан тәнге тән, ал адам әрекеті ақыл-ой арқылы реттеледі деді. Кейін Лукреций (б.з.д. I ғ.) мен Гален (б.з. II ғ.) жан құбылыстарының табиғи негіздерін іздестіріп, психологияны медицина және жаратылыстанумен ұштастырды.
Ежелгі дәуірдегі жан туралы пікірлердің материалистік не идеалистік болуы сол заманның философиялық, әлеуметтік және саяси құрылымымен тығыз байланысты еді.
Орта ғасырлар: тоқырау және Шығыстағы ғылыми жандану
Құл иеленушілік қоғам әлсіреп, оның орнына бірнеше ғасырларға созылған феодалдық құрылыс орнаған кезеңде ғылыми идеялар мен адамның даралық дамуын түсіндіретін көзқарастар тежелді. Бұрынғы тәжірибелік зерттеулердің орнын схоластика басты, ал жан туралы түсінік мистикалық және діни ықпалға көбірек тәуелді болды. Аристотельдік ілім көп жағдайда шеттетілді.
VIII—XII ғасырлар: араб тілді Шығыстағы өрлеу
Дегенмен VIII—XII ғасырларда араб тілді Шығыс елдерінде философиялық ой-пікір еркін дамып, жаратылыстану, медицина, математика және адамтану ғылымдары қайта жанданды. Платон, Аристотель, Гален, Архимед еңбектері араб тіліне аударылып, Үндістаннан Пиреней түбегіне дейін тарады. Бұл үрдіс түрлі халықтардың төл мәдениеті мен ғылымының қарқынды дамуына ықпал етті.
VII ғасырда Халифат мемлекетінің құрылуы, араб тілінің мемлекеттік мәртебе алуы, ислам дінінің таралуы және Бағдат сияқты шаһарлардың өсуі бұл аймақты әлемдік мәдениеттің ірі орталықтарының біріне айналдырды.
Әл-Фараби және жан қуаттары туралы жүйе
Аристотель идеялары орта ғасырлық ғұламалардың еңбектерінде жаңа сипат алып, адамның жан дүниесі туралы ілімді өркендетті. Солардың ішінде әлемге әйгілі ойшыл Әбу Насыр әл-Фараби (870—950 жж.) ерекше орын алады. Ол «Ізгі қала тұрғындары», «Азаматтық саясат», «Мемлекеттік қайраткерлердің өнегелі сөздері» сияқты еңбектерінде метафизика мен психологиядан бастап әдеп пен социологияға дейінгі мәселелерді кең талдады.
Аристотель ықпалы және ғылыми пайым
Әл-Фараби Аристотельдің еңбектерін, әсіресе «Жан туралы» шығармасын терең зерттеп, араб тіліне аударды. Ол дүние материядан құралады, материя жойылмайды, бір түрден екінші түрге ауысып өзгереді; жан тәннен бұрын өмір сүрмейді және бір денеден екінші денеге «көшіп қона» алмайды деген ғылыми пайым жасады.
Әл-Фараби сипаттаған психикалық күш-қуаттар
Ойшыл адам дүниеге келгеннен кейін бойында түрліше күш-қуаттар пайда болатынын айта отырып, олардың негізгі түрлерін былайша жүйелейді:
- Қуаттандыратын күш (арабша: «әл-қуат әл-ғазийа»)
- Түйсіну қуаты
- Қиялдау қуаты
- Ақыл-ой (ойлану) қуаты
- Қозғаушы күш
- Іс-әрекетке ұмтылу қуаты
Бұл жіктеу қазіргі психологиядағы көптеген психикалық процестердің атауы мен мазмұнына жақын келеді.
Түс көру және қиял
Әл-Фараби «Екінші ұстаздың сөз (ақыл-ой) мағынасы туралы ой толғамдары» еңбегінде психикалық процестердің басым бөлігін адам ағзасының белгілі мүшелерінің қатысуымен жүзеге асатын материалдық құбылыстар ретінде қарастырады. Ол ақыл-ойдың ерекше маңызын атап көрсетіп, қиялдың түс көруге де әсер ететінін, түс көруді іс-әрекеттің бір жалғасы ретінде түсіндіреді. Бұл тұжырым қазіргі психологиядағы түс көруді түсіндіру тәсілдерімен үндеседі.
Ибн Сина мен Ибн Рошд: медицина, ақыл-ой және схоластиканы сынау
Ибн Сина (Авиценна)
Шығыста Аристотель идеяларын дамытқан көрнекті ойшылдың бірі — Ибн Сина (980—1037 жж.). Оның «Медицина қағидасы» еңбегі шамамен бес жүз жыл бойы әлемнің көптеген өңіріне таралып, медициналық мектептердегі негізгі оқу құралдарының біріне айналды.
Ибн Рошд (Аверроэс)
Батыста Ибн Рошд (1126—1198 жж.) ақыл-ойдың дамуы туралы зерттеулерімен еуропалық схоластиканың әлсіз тұстарын айқындап, дүние болмысы мен адам туралы жаңа білімнің іргесін қалады. Оның еңбектері табиғи ғылыми көзқарастардың Еуропада кең таралуына ықпал етті.
Мистикалық түсініктерге қарсы уәж
Ибн Сина мен Ибн Рошд көзқарастары жан тіршілігінің тәнге байланыстылығын негіздеп, «жан мен даралық мәңгілік» дейтін мистикалық ұғымдардың шындыққа жанаспайтынын көрсетті. Табиғат заңдылықтарын қалағандай өзгерту мүмкін емес; адам психикасын да табиғи негізде түсіндіру қажет деген бағыт күшейді.
Ғылым мен дін арасындағы «аралық қабат» және тәжірибенің рөлі
Ибн Сина жан туралы түсінікті бір жағынан философиялық, екінші жағынан медициналық тұрғыдан қарастырып, кей тұста қайшылықты пікірлерге де барды. Оның пайымынша, жан туралы мәселе ғылым мен дін арасындағы аралық қабатқа ұқсайды. Дегенмен ол бұл мәселенің психофизиологиялық мәнін ашу үшін тәжірибелік зерттеулерді барынша күшейту қажет екенін ерекше атап өтті.
Медициналық психология саласында Ибн Сина көтерген бұл талап кейінгі ғылым үшін маңызды бағдарға айналды: жан құбылыстарын түсіндіру тек пайымдаумен шектелмей, нақты бақылау мен зерттеуге сүйенуі тиіс.