Жануарлар дүниесін қорғау
Жануарлар дүниесі — биосфераның ажырамас құрамдас бөлігі. Олардың табиғатта да, адам өмірінде де маңызы зор: жануарлар экожүйелердегі зат пен энергия айналымының негізгі буындарының бірі болып саналады.
Жануарлардың алуан түрлілігі және экожүйедегі орны
Қазіргі кезде Жер бетінде жануарлардың 2 миллионнан астам түрі белгілі. Соның ішінде тек жәндіктердің өзі 1 миллионға жуық түрді құрайды.
Жануарларды «пайдалы» және «зиянды» деп бөліп қарастыру — тек салыстырмалы ұғым және ғылыми тұрғыдан толық дұрыс емес. Табиғатта толықтай зиянды немесе толықтай пайдалы жануар болмайды: тіршілік тізбегінде әр түрдің өз орны бар.
Түрлер санының азаюының себептері
Қазіргі таңда жануарлар түрлерінің азаюына негізінен антропогендік факторлар әсер етеді. Олардың қатарына:
-
Шектен тыс аулау
Популяцияның табиғи қалпына келуін тежейді.
-
Тіршілік ортасының өзгеруі
Мекен ету аймағы тарылып, қорек пен паналау азаяды.
-
Ретсіз жерсіндіру
Бөгде түрлер экожүйе тепе-теңдігін бұзуы мүмкін.
-
Судың ластануы
Су жануарлары мен қоректік тізбекке тікелей әсер етеді.
-
Топырақтың ластануы
Омыртқасыздарға және өсімдік жамылғысына ықпал етеді.
-
Басқа да ықпалдар
Климаттық және шаруашылық өзгерістердің кешенді әсері.
Қазақстандағы жануарлар дүниесі және Қызыл кітап
Қазақстан аумағында омыртқалы жануарлардың 835 түрі, ал омыртқасыздардың шамамен 100 мыңға жуық түрі кездеседі.
Қазақстанда жануарларға арналған Қызыл кітап үш рет (1978, 1991, 1996) жарық көрді. Ал 2006 жылы омыртқасыз жануарларға арналған Қазақстанның Қызыл кітабы жарияланды.
2006 жылғы омыртқасыздар тізімі
Қызыл кітапқа енгізілген түрлер саны — 96.
- Буылтық құрттар
- 2
- Ұлулар
- 6
- Шаянтектестер
- 1
- Өрмекшітектестер
- 2
- Жәндіктер
- 85
Өңірлік Қызыл кітаптар
Соңғы жылдары жекелеген облыстардың Қызыл кітаптары да жарық көре бастады. Мәселен, 2006 жылы республикада алғаш рет Алматы облысының жануарларға арналған Қызыл кітабы шығарылып, онда облыс аумағында сирек кездесетін жануарлар тіркелді.
Қызыл кітаптағы санаттар
Қазіргі Қызыл кітаптарда жекелеген түрлер 5 категория бойынша беріледі:
-
I
Жойылып кету қаупі төнген түрлер
Қорғау шаралары шұғыл әрі кешенді болуы қажет.
-
II
Саны күрт азайып бара жатқан түрлер
Популяция тұрақтылығына қауіп жоғары.
-
III
Сирек кездесетін түрлер
Таралу аймағы шектеулі немесе саны аз.
-
IV
Толық зерттелмеген түрлер
Ақпарат жеткіліксіз болғандықтан бақылау күшейтіледі.
-
V
Қалпына келтірілген түрлер
Сақтау шаралары нәтижесінде саны тұрақтанған түрлер.
Заңдық қорғаныс
Қызыл кітапқа енгізілген түрлер заң жүзінде қатаң қорғалады.
Дереккөз
Сәтімбеков Р. Биология: жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. ISBN 9965-36-175-4.