Сталинградты қорғаған кімдер

Сталинград түбіндегі жеңіс: соғыстың бағытын өзгерткен тарихи бетбұрыс

Совет Армиясының Сталинград түбіндегі жеңісі Екінші дүниежүзілік соғыстың бағытын түпкілікті өзгерткен аса ірі тарихи оқиға болды. Бұл шайқаста Совет Армиясы гитлерлік Германияның 330 мыңдық әскери тобын талқандап, әскери-саяси жағдайды антифашистік коалицияның пайдасына өзгертті. Соның нәтижесінде Ұлы Отан соғысында да, жалпы Екінші дүниежүзілік соғыста да түбірлі бетбұрыс жасалды.

Бұл жерде Гитлердің таңдаулы әскерлері ғана күйремеді. Фашизмнің шабуыл рухы күйреп, моральдық еңсесі жаншылды. Фашистік одақ ыдырай бастады, ал бас имеген халықтардың қайраты еселеп күшейді. «Сталинград» сөзі қарсылық пен жеңістің белгісі ретінде әлемге тарады.

Бұл жеңіс социалистік қоғамның және мемлекеттің құрылыс жүйесінің салтанатты жеңісі ретінде бағаланды. Сталинград шайқасы барысында В. И. Лениннің мына ойы қайта дәлелденді: кез келген соғыстағы жеңіс, түптеп келгенде, ұрыс даласында қан төгетін бұқараның рухани деңгейіне байланысты; соғыстың әділеттілігіне сенім, өз бауырларының игілігі үшін жанын қиюдың қажеттігін түсіну солдат рухын көтеріп, адам айтқысыз ауыртпалыққа төздіреді.

200 күн мен түн: қарсылас күштердің шоғырлануы және соққы бағыты

Көп ұлтты совет халқының Сталинград шайқасындағы ерлігі 200 күн мен түнге созылды. Европада екінші майданның болмауын пайдаланған фашистік командование 1942 жылдың жазына қарай совет–герман майданына алғашқы айлармен салыстырғанда әлдеқайда көп күш шоғырландырды.

Бұл жолы гитлершілдер негізгі соққыны танк пен авиациясы басым орналасқан майданның оң қанатынан беруді көздеді. 1942 жылғы жазғы шабуылдың мақсаты 1942 жылғы 5 сәуірде қабылданған Гитлердің №41 директивасында айқындалды: «Советтердің қолында қалған күштерді түбегейлі талқандап, мүмкін болғанынша маңызды әскери-экономикалық орталықтарды жою».

Сонымен бірге бұл жоспар саяси мақсатты да көздеді: Сталинград алынған жағдайда Түркия мен Жапонияны Совет Одағына қарсы соғысқа тарту үміті болды. Алайда, маршал А. М. Василевский атап өткендей, бастапқыда «қосымша» көрінген Дон мен Еділ арасындағы кеңістік көп ұзамай бүкіл совет–герман майданындағы шешуші бағытқа айналды.

Шайқастың басталуы және күштердің ара салмағы

Жау 1942 жылдың жазында совет–герман майданының оңтүстігінде шабуылға көшіп, сандық басымдықтарын пайдалана отырып біраз ілгеріледі. Неміс-фашист әскерлері Кавказ етегіне дейін жетіп, 23 тамызда Сталинград түбіне келді. 12 шілдеде ұзындығы 500 шақырымға созылған Сталинград майданы құрылған болатын.

Сталинград эпопеясы 17 шілдеде басталды: майданның алдыңғы бөлімдері Чир өзені бойында қарсыласпен шайқасты. Мұнда 6-шы неміс армиясының 14 дивизиясы тұрды.

Майдандағы совет жауынгерлері жаппай ерлік жасады. Жеке қаһармандық тарихта аз емес, бірақ дәл осы кезең жаппай қаһармандықтың халықтық деңгейге көтерілгенін көрсетті: табандылық, батырлық және ортақ мақсатқа адалдық қорғаныстың өзегіне айналды.

Қаһармандықтың үні: майдан сөзге айналған сәт

Шайқас барысында солдаттар мен офицерлер Отанның келешегі үшін өздерін аямай күресті. Украин жауынгері Михаил Паникаха ондаған неміс танкісін жойды: бір ұрыста жанармай құйылған құмыраға оқ тиіп, өзі лапылдап жанса да, құмыраны қарсы келе жатқан танкке лақтырып үлгерді. Орыс солдаты Палашков гранатамен танкіні тоқтатып, өзі қаза тапты.

Қазақстандық жауынгерлердің үлесі: ант, хат, және ортақ тағдыр

Сталинградты қорғаған совет жауынгерлерінің қатарында қазақстандықтар да аз ерлік көрсеткен жоқ. Майдангерлер туған-туыстарына жазған хаттарында Еділді де, Дон мен Украинаның даласын да өз даласындай қымбат көретінін айтып, жауды қалаға өткізбей ұстап тұруға серт берді.

1942 жылғы қарашада Нұрахмет Рымбековтың хатында қазақ жауынгерлерінің ой-пікірі айқын көрінді: олар орыстармен, украиндармен, белорустармен, өзбектермен, грузиндермен, армяндармен, түрікмендермен және басқа ұлт өкілдерімен бірге қоян-қолтық шайқасып, қалаларын да, ауылдарын да, отбасын да қорғайтынын жазды.

Көп ұлтты ерлік: «Шығыстың он бір батыры» және майдандас достық

Ұлы шайқаста түрікмен халқының даңқты ұлы лейтенант А. Атаев өз взводымен фашистік шабуылдардың бетін қайтарып, ауыр шайқаста қаза тапты. Сталинград қорғанысының жылнамасында «Шығыстың он бір ұлының» ерлігі алтын әріппен жазылды: лейтенант М. Н. Кабрибовтың взводы 115,2 биіктікті төрт тәулік бойы қорғап, күш тең емес жағдайда жаудың жүзден аса солдаты мен офицерін жойды. Батырлар шегінбей қаза тапты, ал ауыр жараланған командир тұтқыннан қашып, қайта қатарға қосылды. Сол орын кейін «Шығыстың он бір батырының биіктігі» атанды.

Тайга аңшысы, нанайлық Максим Пассар Сталинград майданында снайперлік қозғалыстың негізін салушылардың бірі болып, 236 фашисті дәл көздеді. Оның басшылығымен 213-ші атқыштар полкінің жауынгерлері 1942 жылдың қыркүйек–қазан айларында 3175 гитлершілдің көзін жойды.

Павлов үйі: бір үйге сыйған тұтас ел

Кейін «Павлов үйі» аталған үйді екі ай бойы қорғаған жауынгерлердің ерлігі Сталинград шежіресіне айналды. Паулюстың картасында мұнда «күшті батальон» орналасқан деп белгіленген еді. Барлаудың сырттай бағасы қателесті: бұл үйде «батальоннан да көп» бар еді — онда тұтас елдің рухы бар болатын.

62-ші армия қолбасшысы В. И. Чуйков «Жол басы» кітабында Павлов үйінің қорғанысындағы шағын топтың жойған жау саны соншалық көп болғанын, тіпті гитлершілдер Парижді алған кезде де мұндай шығын көрмегенін атап өтті.

Тыл мен майданның бірлігі және фашистік үгіттің күйреуі

Фашистік Германия Совет мемлекетін тек бомба мен снарядпен ғана емес, жалған насихат арқылы да әлсіретпек болды. Олар арандату, демагогия, дезинформация арқылы халықты идеялық жағынан қарусыздандыруға тырысты; Компартияның басшылық рөліне сенімсіздік тудыруды, жеңіске деген сенімді жоюды көздеді.

Жау листовкалар мен радиохабарлар арқылы «орыс емес ұлттың жауынгерлері өздерін орыс халқының мүддесі үшін құрбан етіп отыр» деген іріткі таратуға ұмтылды. Алайда гитлершілдердің «Қызыл Армияда ұлтаралық қайшылық туады» деген есебі күл-талқан болды: керісінше, интернационалдық бірлік күшейе түсті. Партия және комсомол ұйымдары бөлімдерде күнделікті саяси-тәрбие жұмысын жүйелі жүргізді.

Совет республикалары еңбекшілерінің үндеулері мен хаттары майданда кең қолдау тапты. Сол ауыр күндерде Сталинград майданының жауынгерлері: Еділ бойына Отанның барлық түкпірінен келгенін, көп ұлтты мемлекеттің барлық халықтарының ұлдары бір әскери отбасы болып қаланы ерлікпен қорғап жатқанын жазды.