ИСЛАМ ФИЛОСОФИЯСЫ

Мұртаза БҰЛҰТАЙ — философия ғылымдарының кандидаты, дінтанушы, мәдениеттанушы.

Исламтану

Исламтану — тәухид нанымы негізіндегі ислам діні мен мәдениетін, әдебиетін және өркениетін зерттейтін ғылым салаларының жиынтық атауы. «Ислам» сөзі Аллаһ Тағалаға тәсілім болу, берілу, мойынсұну; сондай-ақ амандықта және бейбітшілікте болу мағыналарын білдіреді және Құран Кәрімде жиі кездеседі.

Құраннан мысал аяттар

«Аллаһтың хұзырындағы бірегей хақ дін — ислам» (319).
«Бүгін сендерге діндеріңді кәміл қылдым… және сендерге исламның ғана дін болуына разы болдым» (53).
«Аллаһ кімді тура жолға салғысы келсе, оның жүрегін исламға ашады» (6125).

Исламтанудың негізгі дін ғылымдары

1) Ақида (иғтиқад)

Ақида — иманның негіздерін, діннің сипаттары мен пайдаларын, ислами иман шарттарын, сондай-ақ Аллаһ Тағаланың сипаттарын зерттейтін сала. Осы бағыттың көрнекті өкілдері: Әбу Мансұр Мұхаммед әл-Матұриди (944) және Әбу әл-Хасан Әли әл-Әшари (873–936).

2) Фиқһ

Фиқһ — ислам құқығын зерттейтін ғылым. Әдетте фиқһта төрт негізгі бағыт қарастырылады:

Ғибадат

Намаз, ораза, қажылық, зекет сияқты құлшылықтарға қатысты мәселелер.

Мұнакахат

Неке, ажырасу, отбасы қатынастары.

Мұғамалат

Сауда-саттық, мирас, риба (пайыз), жалақы және өзге мәмілелер.

Ұқұбат

Қылмыстар және оларға қолданылатын жазалар.

Төрт сунниттік құқық мектебі (мәзһәб)

Әбу Ханифа (Нұғман Сәбитұлы, 699–767)
Мәлік (Мәлік Әнесұлы, 708–795)
Шафиғи (Мұхаммед Идрисұлы әл-Шафиғи, 767–820)
Ахмед ибн Ханбал (780–855)

Бүгінгі мұсылмандардың басым бөлігі осы төрт мектептің фиқһ мәселелеріндегі ұстанымдарын қолданады. Ақидада айырмашылық болмағанымен, фиқһтағы кейбір тарауларда әдістемелік өзгешеліктер кездеседі. Бұған қоса шииттік мәзһәбтердің де бар екенін атап өткен жөн.

Соңғы ғасырда белгілі бір мәзһәбке өзін телімейтін мұсылмандардың да саны артты. Әсіресе, Батыс елдерінде исламды қабылдағандардың арасында Құранды тікелей басшылыққа алуды алға шығаратындар жиі кездеседі.

3) Тәфсір

«Тәфсір» сөздікте жабық нәрсені ашу, жарықтандыру, анықтау және тәуил ету (баяндау, түсіндіру) дегенді білдіреді. Термин ретінде көбіне Құран Кәрім аяттарына түсіндірме беруді меңзейді.

Құран араб тілінде түскендіктен, араб тілінің грамматикасы мен тіл білімі (сарф және наху) исламтануда аса маңызды орын алады. Бұл салада әлемдік көлемде жасалған зерттеулердің ауқымы ерекше екені де жиі айтылады.

Ұсұл әт-тәфсир қамтитын тақырыптар

Уахи, аят, сүре; Құранның жазылуы және мұсхаф ретінде жинақталуы; аяттардың түсу себептері; мұхкәм және мұтешәбиһ аяттар; сүре басындағы әріптер (әл-хұрұф әл-мұқаттаға); Құрандағы анттар, қиссалар мен қайталаулар; мысалдар мен ауыспалы мағыналар; сұрақ-жауап үлгілері және өзге де көптеген мәселелер.

Қалыптасуы мен дамуына үлес қосқан тұлғалар (іріктеп)

Сахабалардан: Ибн Мәсғұд (652), Ибн Аббас (688?). Табиғиндерден: Сағид Жұбайр (714), Мұжәһид (721), Икрима (725). Әтбағұт-табиғиндерден: Әли Әбу Талха (762?), Мұқатил Сүлейман (767), Йахйа Саллам (741–815), Абдұрраззақ Һәммам (743–827).

Кейінгі дәуірлерден: әл-Табери (839–923), әл-Ғазали (1058–1111), Фахрұддин әл-Рази (1149–1209), әл-Байдауи (1286), әл-Шатыби (1388), Ибн Теймие (1263–1328), Ибн Кәсир (1301–1372).

Заманауи тәфсіршілерден: Тантауи Жәуһәри (1870–1940), Алмалылық Мұхаммед Хамди Йазыр (1877–1942), Әбу әл-Ала әл-Мәудұди (1903–1979), Сәййід Құтб (1903–1966), Мұхаммед Хамидұллаһ (1906–2002), Мұхаммед Абдұһ (1849–1905). Олар аяттарды жаңа ғылыми жетістіктерді ескере отырып, сондай-ақ хұрафа мен бидғаттарды мүмкіндігінше сүзгіден өткізіп, жаңаша түсіндіруге талпынды.

4) Хадис

Хадис ілімі — ислам пайғамбары Әз Мұхаммедтің (с.а.у.) сөздері мен іс-әрекеттерін, яғни сүннетін зерттейтін пән. Дәстүрлі хадистану дамуын төрт кезеңге бөледі:

Тәсбит

Бірінші һижри ғасыр: хадистердің сахабалар тарапынан жазу немесе жаттау арқылы сақталуы. Көп хадис риуаят еткен сахабалар қатарында Ибн Омар, Әнес ибн Мәлік, Айша (р.а.), Ибн Аббас аталады. Тарихи деректерде пайғамбардың Құран аяттарынан өзге сөздерді жазуға шектеу қойғаны да айтылады: мақсат — Құранға адам сөзінің араласпауын қамтамасыз ету және мәтінді түскен қалпында сақтау.
Тәдуин

Екінші һижри ғасыр: хадистерді ресми түрде жазып, жинақтау. Әмәуи халифасы Омар ибн Абдұләзиздің (720) пәрменімен тәдуин жұмыстары жүйелене бастады. Үлес қосқандар: Мұхаммед әл-Зұһри (741), Ләйс Сағд (791), әл-Әузаи (773), Шұғба (776), Сағид әл-Мұсаййиб (713).
Тасниф

Үшінші–төртінші һижри ғасырлар: хадистерді сұрыптау, тақырыптық және сенімділік дәрежелері бойынша жіктеу, жүйелеу. Негізгі жинақтаушылар: әл-Бұхари, Мүслім, Әбу Дәуіт, әт-Тирмизи, ән-Нәсаи, Ибн Мәже (кұтұб-ұс ситтә).
Тәһзиб

Таснифтен кейінгі кезең: өңдеу, толықтыру, жетілдіру және тазалау сипатындағы зерттеулердің жалғасуы.

Ескерту: хадиске сын көзқарас пен жауапкершілік

Бүгінгі мұсылман қауым хадис мәселесінде аса мұқият болғаны жөн. Исламды бұрмалауға ұмтылған топтар Құраннан өздеріне негіз таба алмағандықтан, кейде қолдан жалған хадис жасау арқылы үлкен қиянатқа барғаны белгілі. Сондықтан әрбір хадистің мәтіні мен мағынасын Құран таразысына салып, тексеру мәдениеті маңызды. Жалған хадистер туралы арнайы еңбектермен танысу да пайдалы.

5) Ислам тарихы

Ислам тарихы пайғамбарымыздың өмірі мен ғазауаттары жайлы «әс-сияр» еңбектерінен бастау алып, кейінірек ірі тарихи туындылармен өрістеді. Бұл салаға исламға дейінгі араб қоғамы, пайғамбарымыздың шежіресі, жастық шағы және нәбилік кезеңі де кіреді.

Сондай-ақ алғашқы төрт халифаның (Әбу Бәкір, Омар, Осман, Әли) тарихы, Әмәуи, Аббаси, Мәмлүк және Осман мемлекеттері, өзге де кең аумақты қамтыған мұсылман елдерінің тарихы зерттеледі.

Түсіндіру: «ислам тарихы» ұғымының шегі

Кейбір көзқарас бойынша ислам дінінің тарихы Құранның алғашқы аятымен басталып, соңғы аятымен аяқталады; одан кейінгі кезең — мұсылмандардың тарихы. Бұл мәселе тарихнамада ұғымдық шекара ретінде талқыланады.

Тарихшылар (іріктеп)

Ибн Исхақ (704–767), әл-Уақыди (747–823), әл-Табери (839–923), әл-Мәсұди (888?–957), Ибн Кәсир (1301–1372), әл-Балазұри (811–892), Ибн әл-Әсир (1160–1233), Ибн Халлиқан (1211–1282), Йақұт әл-Хамауи (1179–1229), Ибн Халдұн (1332–1406) және т.б.

Исламтанудың кең өрісі: мәдениет, ғылым және қазіргі зерттеулер

Қосымша бағыттар

Дін ғылымдарына қоса ислам философиясы, кәлам және тасаввуф (суфизм) ілімдері де аталады. Исламтану аясында ислам мәдениетін зерттейтін, сондай-ақ мұсылман авторлар заманауи ғылымдар негізінде құрастырған пәндер де қарастырылады.

Саяхатнама, география және энциклопедиялық дәстүр

Мұсылман саяхатшылар мен теңізшілер әлемнің түкпір-түкпірін аралап, барған елдері туралы егжей-тегжейлі жазбалар қалдырды. Олардың қатарында Ибн Хұрдадбиһ, Ибн Рұстеһ, әл-Истахри, Ибн әл-Нәдим, әл-Идриси, Қазуини, әл-Мақризи және т.б. бар.

Мұсылман ғылымының ерекшелігі

Мұсылман ғалымдар медицина, астрономия, химия, мантиқ (логика), физика, математика, экономика, музыка, психология және социология салаларында көптеген жаңалықтар ашты. Бұл дәстүрдің өзегі — тәухид сенімімен сабақтас дүниетаным, гуманизм және әмбебаптық қағидалары.

Батыстағы исламтану

Бүгінде Америка мен Еуропада исламтану бойынша көптеген зерттеулер жүргізіліп, университеттерде арнайы бағдарламалар оқытылады. Бұл салада маңызды еңбектер жазған зерттеушілердің қатарында T.W. Arnold, Stanley Lane-Poole, Aloys Sprenger, E.W. Lane, R.A. Nicholson, Philipp Hitti, Carl Brockelmann, W.C. Smith, A.R. Gibb, Arnold Toynbee және т.б. бар.

Мұсылман елдеріндегі исламтану және Қазақстан тәжірибесі

Мұсылман елдерінде де исламтануға қызығушылық артып келеді. Қазақстанда бірқатар жоғары оқу орындарында дінтану және исламтану мамандықтары бойынша мамандар дайындалады. Соның ішінде халықаралық мәртебеге ие Нұр-Мүбәрәк атындағы Мысыр ислам мәдениеті университетінде араб тілін терең меңгерген исламтанушыларды ғылыми негізде даярлау жолға қойылған.

Заманауи исламтанушы ғалымдар (іріктеп)

Йұсұф әл-Қардауи, Әбу әл-Хасан әл-Недеуи, Абдұллаһ Йұсұф Әли, Мұхаммед Хамидұллаһ, Мұхаммед Мұстафа әл-Ағзами, Мұхаммед Әсед, Мәриям Жәмиле, Шибли Нұғмани, Сүлейман әл-Недуи, Әбу әл-Калам Азад, Хұршид Ахмед, Мұстафа әл-Зарқа, Нәдим әл-Жиср, Сәййід Құтб және Мұхаммед Құтб, Мұхаммед әл-Мүбарак, Жамаладдин әл-Афғани, Рашид Рида, Әли әл-Тантауи, Фазлұр Рахман, Ерол Гүнгөр, Хайреддин Қараман, Сүлейман Хайри Болай, Йашар Нұри Өзтүрік, Фұад Көпрүлү, Хилми Зия Үлкен, Сабахаддин Заим және т.б. еңбектері көптеген тілдерге аударылған, өз ғылыми әдістемесі қалыптасқан тұлғалар ретінде аталады.

Дереккөз: Мұртаза БҰЛҰТАЙ, «Исламтану», Қазақстан Ұлттық Энциклопедия. Алматы: Қазақ энциклопедиясының Бас редакциясы, 2002, 326-бет.

Ислам философиясы

Ислам философиясы — негізінен ислам мәдениеті ортасында және мұсылман елдерінде қалыптасқан, басты туындылары VIII–XIII ғасырларда дүниеге келген терең философиялық ойлар жүйесі. Мұндағы «ислам» сөзі көбіне философтың мәдени ортасын білдіру үшін қолданылады: өйткені ислам — философиялық жүйенің емес, діннің атауы.

Мұсылман елдерінде XIX ғасырға дейін «философия» орнына көбіне хикмет (даналық) және кейінірек грекшеден енген фәлсәфә сөздері қолданылды. XIX ғасырдан бастап еуропалық шығыстанушылар «ислам философиясы» терминін ғылыми айналымға енгізді. Дегенмен зерттеушілер арасында «араб философиясы», «мұсылман философиясы», «исламдағы философия» сияқты атаулар да кездеседі.

Неліктен «араб философиясы» деп шектеу дәл емес?

Ислам философиясы туындыларының көпшілігі араб тілінде жазылғанымен, негізгі ойшылдардың бәрі араб емес. Мысалы: әл-Фараби (870–950), әл-Бируни (973–1048), Ибн Сина (980–1037), Жалаладдин Руми (1207–1273). Сондықтан бұл дәстүрді «мұсылман философиясы» деп атау қисындырақ деген пікір бар.

Негізгі бұлақтар және әдіс

Мұсылман философтардың басты бұлақтары — Құран Кәрім және Әз Мұхаммедтің (с.а.у.) хадистері. Ибн Рұшд (1126–1198) «Китаб Фасл-ил Мақал» еңбегінде Құран аяттарын мысалға ала отырып, философиямен шұғылдануды аса маңызды міндет ретінде бағалайды. Ибн Мискауайх (1030) рухтың өлгеннен кейінгі болмысы туралы ойларын Құран аяттарынан илһам алып түсіндіреді.

Кейбір шығыстанушылар мұсылман философтар діни бұлақтарды пайдаланбады десе, Анри Корбэн секілді зерттеушілер олардың еңбектерінде аяттар мен хадистердің, жалпы діни мәтіндердің жетекші орын алғанын атап көрсетеді.

Қалыптасуына әсер еткен интеллектуалдық дәстүрлер

Антикалық грек және эллинистік философия
Иран–Сасани философиясы (ықпалы салыстырмалы түрде аз)
Үнді философиясы (ықпалы салыстырмалы түрде аз)

Осы тұрғыдан алғанда ислам философиясы көне грек философиясы мен кейінгі Батыс философиясын жалғаған дәнекер іспетті: мұсылман ойшылдар Сократ, Платон, Аристотель еңбектерін іздестіріп, араб тіліне аудартты, түсіндірмелер жазды және философиялық ойлау мәдениетін жаңа деңгейге көтерді.

Негізгі туындылар мен библиографиялық дәстүр (іріктеп)

Ислам философиясы тарихына қатысты еңбектер қатарында әл-Кинди, әл-Фараби, Ибн әл-Нәдим, Ибн Жұлжұл, Қазы Саид әл-Әндұлуси, Ибн Башқуал, Шәһрәзұри, әл-Қыфти, Әбу Ұсайбиа, Ибн Халлиқан, әл-Құтұби, Ибн Сина, әл-Ғазали, Ибн Халдұн, әл-Бируни, әл-Сижистани, Әбу Хаййан әл-Тәухиди, Фахрұддин әл-Рази сияқты тұлғалардың еңбектері аталады.

Аударма қозғалысы және зияткерлік орта

Мұсылмандардың философиямен танысуы 635–710 жылдары аралығында Сирия, Ирақ, Мысыр, Палестина және Кіші Азия аймақтарымен байланыстардың күшеюіне сәйкес жанданды. Маруан әл-Хакем тұсында (683–684) сирия, грек және қыбти тілдерінен арабшаға алғашқы аудармалар жасалды. Кейін Шам, Бағдад, Куфа, Басра, Құдс және Фұстат сияқты қалаларда философия, медицина, химия, астрономия еңбектері кеңінен тәржімаланды.

Осы ортада мұсылман ғалымдар жаңа сұрақтармен бетпе-бет келіп, өз сенімі мен мәдени ерекшеліктерінен туындайтын ұстанымдарды қалыптастыра бастады. Ерекше назар көбіне Аристотель логикасына және Платондағы мистикалық-этикалық сарындарға ауды: пікірталастарда логиканың қолданылуы және абстракт ұғымдарға мән берілуі бұл ықыласты күшейтті.

Негізгі ағымдар (қысқаша шолу)

1) Дәһриййұн

Философиялық материализм өкілдері. Кей деректерде маддиййұн, мұаттыла, занадықа атауларымен де кездеседі. Бұл ағым исламнан гөрі мұсылмандар байланыс орнатқан аймақтардағы иудей, христиан және өзге діни-философиялық ықпалдармен сабақтас қалыптасқан делінеді.

Өкілдер (іріктеп): Әбу Әли Рижа, Әбу Иса әл-Уаррақ (861), Башшар ибн Бұрд (714–783), Ибн Рауанди (815–910?).

2) Табиғиййұн

Натуралистік бағыт. Кей бағалауларда мутазиланың рационалды дүниетанымының дамыған түрі ретінде қарастырылады. Тәжірибеге сүйенетін эмпиристік ұстанымдарымен де сипатталады.

Өкілдер (іріктеп): әл-Серахси (770–818), Әбу Бәкр әл-Рази (841?–925).

3) Тіл және аналитикалық бағдар

Құран аяттары мен хадистердің мағынасын дәл түсіну мақсатында морфология (сарф) және синтаксис (наху) салалары терең дамыды. Бұл жұмыстар кейін аналитикалық ойлауға жақын тілдік-философиялық тәсілдердің қалыптасуына ықпал етті.

Ғалымдар (іріктеп): Сибеуейх (760?–793?), Жәбир ибн Хаййан (721–815), әл-Халил ибн Ахмед (718–791?). Кей деректерде бұл бағыт «әл-фәләсифат-ұн нахуиййұн» — «тіл ілімінің хакімдері» ретінде де сипатталады.

Дереккөз: «Ислам философиясы» бөлімі берілген мәтін негізінде редакциялық өңдеумен ұсынылды.