Жаңа аққу

Қаланың сырт жағы қандай тамаша! Жаздың жайма-шуақ мезгілі: қара бидай сарбалақтанып, сұлы көктеп, пішен шөмелеге жиналған шақ. Көкорай шалғын, көк майсаның үстінде ұп-ұзын, қып-қызыл сирағы анадайдан сидиып көрінетін бір құтан «египетше» сайрап жүр; ол тілді оған анасы үйреткен.

Жайсаң дала, жасыл алқаптың ар жағында қарауытып қалың орман тұр, ал оның қойнауында түпсіз терең шалқар көл жатқандай. Шаһар шеті де ғажап: айналасын табаны суға толы терең сай қоршаған көне мекен күн нұрына шомылып тұр. Терең сай мен тас қорғанның арасын түбінен тік өсіп кеткен, бала көрінбейтін қалың түйе жапырақ басыпты. Оның көлеңкесі ит тұмсығы батпайтын ну ормандай; құлаққа ұрған танадай мүлгіген меңіреу тыныштық.

Ұядағы ұзақ күту

Осы арада бір мекиен үйрек жұмыртқа басып отыр. Көптен бері қозғалмай жатқасын, өзі де әбден жалыққан: келіп-кетіп халін сұрайтындар аз. Өйткені басқа үйректер түйе жапырақтың арасында іш пыстырып ұя басқаннан гөрі, сайға барып суда жүзгенді артық көреді.

Бір күні жұмыртқалардың қабығы ақыры жарыла бастады. Ішінен «шиқ-шиқ» деген дыбыс шығып, сары уыздан жаралған балапандар тесіктен бастарын қылтитты. — Бол! Бол! — деп енесі барқ-барқ етті.

Енесі керіліп барып ұясына тұрғанда, бір жұмыртқаның әлі жарылмағанын көрді: ең үлкені сол күйі шеті кетілместен жатыр. Үйрек қайта жатты. Сол сәтте көңіл сұрай келген кәрі үйрек: — Халің қалай? — деп сұрады.

Жас үйрек ең үлкен жұмыртқаның жарылмай қойғанын айтып налиды. Кәрі үйрек жұмыртқаны көріп: — Бәлкім, күркетауықтың жұмыртқасы шығар… Таста оны. — дейді. Бірақ жас үйрек көнбейді: «Қанша күн бастым, енді азғана шыдайын», — деп отыра береді.

Ең үлкен жұмыртқадан шыққан «ұсқынсыз» балапан

Ақыры ең үлкен жұмыртқа да жарылды. Ішінен шиқ-шиқ етіп, ұсқынсыз бір балапан абажадай болып шыға келді. Енесі оны басынан аяғына дейін шолып: — Алпамсадай бірдеңе екен! — деп таңырқайды. Сонда да: «Кімнің балапаны болса да, жүзуге үйретем; қасарысса, суға итеріп жіберем», — деп бел буады.

Су бәрін орнына қояды

Ертеңіне күн шайдай ашылып, үйрек балапандарын сайға бастап барды. Өзі суға шолп етіп түсіп: — Еріңдер соңымнан! Түсіңдер тезірек! — деп ақырып қалды.

Балапандар бірінен соң бірі суға қойып кетті: бір сәтке түбіне сүңгіп жоғалып, қайта сопаң етіп шығып, қуана жүзе жөнелді. Ұсқынсыз балапан да қалысқан жоқ. Енесі таң қалып: — Бұл өзімнің туған балам екен ғой! — деп іштей мойындайды: жарғақ табанымен жақсы еседі, денесін тіп-тік ұстайды.

Құс қорадағы «қоғамға кіру» және қорлау

Балапан-шаға құс қораға келді. Іші айқай-шу: екі үйлі жан бір жыланбалықтың басына таласып, ақыры ол олжа мысыққа бұйырыпты. Енесі балапандарына тәртіп үйреткендей сөйлеп, қызыл шүберек байлаған кәрі испан тұқымды үйрекке иіліп сәлем бергізеді.

Бірақ бөтен үйректер оларды бастан-аяқ сүзіп өтіп: — Тағы бір тобырын ертіп келіпті! — деп баж етті. Әсіресе ұсқынсыз балапанға шүйлігеді. Бір үйрек жүгіріп шығып, оны желкесінен тістеп алады. Енесі ара түссе де, «оспадар, алпамсадай» деп мазақ күшейе береді.

Ақыры балапан ауладан безіп, дуалдан асып түсті. Бұтаның түбіндегі құйтақандай құстар пыр етіп ұша жөнелгенде, ол ішінен: «Менің түрімнен шошыды-ау… соншама жексұрынмын», — деп ойлады.

Батпақтағы паналау және аңшылар

Ол жүгіріп отырып, жабайы үйректер мекендейтін батпаққа жетеді де, шаршап-шалдығып түні бойы отырады. Таңертең жабайылар: — Сен кімсің? — деп сұрайды. Ал ол тәжім етуден өзге сөз таба алмай қалады. Жабайылар «жексұрын екен» деп сырттай түйреп өтеді.

Үшінші күні екі жас қаз келіп, оны өздерімен бірге еркін ұшуға үгіттейді: «Түрің жексұрын болғанмен, бақытыңды табарсың», — дейді. Бірақ сол мезетте гүрс-гүрс еткен мылтық даусы шығып, батпақты аңшылар қоршап алады. Қамыс ішін иттер шарлап, көл үстін көк түтін басады.

Бір аңшы ит балапанның төбесінен төніп келгенде, ол жанын қоярға жер таппай сасады. Ит аузын арандай ашып азуын ырситқанымен, ақыры жайымен кете барады. Балапан жеңілдеп: — Жексұрындығым сонша, иттің өзі жиіркенгені ғой… — деп ойлайды.

Жар басындағы лашық: кемпір, мысық, мекиен

Кешкі ызғар күшейіп, ол жар басындағы жалғыз лашыққа әрең жетеді. Есігінің топсасы шығып, саңылау қалған екен; сол жерден жылт етіп ішке кіреді. Лашықта бүкірейген кәрі кемпір, еркек мысық және мекиен тауық тұрады. Кемпір мысықты «ұлым» дейді, ал аяғы қысқа мекиенді «тырбық» деп атайтын.

Кемпір оны семіз үйрек шығар деп ойлап, қуанады: ұрғашы болса, жұмыртқасынан дәм татпақ. Сөйтіп, балапанды «сынақ мерзіміне» қалдырады. Бірақ апта өтеді, ай өтеді — жұмыртқа жоқ.

«Біз бір жақ, басқа дүние бір жақ»

Мысық пен мекиен үнемі: «Біз екеуміз бір жақпыз, басқа дүние бір жақ» — деп сөйлейді. Өздерін дүниенің ең асыл жартысын ұстап тұрғандай санайды. Ал балапанның көңілі суға, кең ауаға тартып тұрады.

Тауық одан: — Жұмыртқалай аласың ба? — деп сұрайды. — Жоқ. — дейді балапан. Сонда: — Онда үндеме! — деп, сөзін кеседі.

Мысық та: — Пырылдай аласың ба, жүніңнен ұшқын шығара аласың ба? — дейді. — Жоқ. — деген жауаптан соң, «зиялылар сөйлеп тұрғанда қыстырылма» деп қақпайлайды.

Бір күні балапан шыдамай, таза ауа мен суды сағынғанын айтып қалады. Тауық мысқылдап: — Еріккеннен қияли боп кеткенсің. Жұмыртқала, болмаса пырылда! — деп зекіп тастайды. Балапан ақыры: — Онда мен кеткенім дұрыс шығар… — деп, лашықтан да шығып кетеді.

Күз, қыс және тірі қалу

Күз келді: жапырақ сарғайып, күреңденіп қурады; өкпек жел үзіп алып, аспанда шыр көбелек айналдырады. Аспан суық тартып, қорғасын бұлт торлайды, қиыршық қар ұшқындайды. Балапан қайда барса да «ұсқынсыз» атанып, сыртқа тебіле береді.

Қыс аса қатал тиді. Су мұз боп қатып қалмасын деп, ол ерсілі-қарсылы тоқтаусыз жүзеді; бірақ мұз қатпаған ашық су күн сайын тарылып, ақыры ол әлсіреп талып түседі де, мұзға жабысып қалады.

Ертеңінде өтіп бара жатқан шаруа оны көріп, мұзды ойып босатып, үйіне алып келеді. Үй іші жылытады, бірақ балалар ойнамақ болып ұмтылғанда, балапан қорқып қашады: сүт төгіледі, май күбі, ұн кебеже аударылады. Әйел шымшуыр алып жүгіргенде, у-шу күшейеді. Сыртқы есік ашық екен — балапан қаша жөнеліп, жаңа жауған ақша қарға сүңгіп кетеді.

Аққулардың үні: ішкі шақыру

Көктемге таяу бір күні, намаздыгер мен намазшамның арасында, құрақ арасынан ғажайып сұлу бір топ құс саңқылдап аспанға көтерілді. Жаңа жауған кіршіксіз аппақ қардай, ұзын мойнын әсем иген — бұлар аққулар еді. Сырлы сазы жүректі елжіретеді: олар жылы жаққа, айдынды шалқар көлдерге бет алған.

Балапанның жүрегі дүрс-дүрс соғып, су бетін қанатымен сабалап, мойнын аспанға созып, өзі де бұрын естімеген бір үнмен сұңқылдап қоя берді — тіпті өз даусынан өзі шошып кетті. Сол сәттен бастап аққулар есінен кетпейді: ол олардың сұлулығына қызғанышпен емес, түсініксіз бір жақындықпен байланып қалғандай болады.

Көктемгі жаңғыру және танылу

Күн көзі қайта жылып, жер мол шуаққа бөленгенде, ол тоғандағы қамыс арасына паналады. Бозторғайлар сайрап, көктем келді. Бір күні қанатын қағып-қағып жіберіп, ұша жөнеледі: қанаты бұрынғыдай емес, әлдеқайда қуатты; сермегенде су-су етеді. Көзді ашып-жұмғанша үлкен бақтың ішінен бір-ақ шығады.

Бақ ішінде алма ағашы шешек атып, хош иісті бүрген тоғайы мәулете жайқалып, жыланша ирелеңдеген каналға төніп тұр. Сол арада қалың қоғаның арасынан күмістей аппақ, ғажайып сұлу үш аққу жүзіп шыға келді.

Айнадай суда көрінген шындық

Сол сәтте ол айнадай мөп-мөлдір судан өз бейнесін көреді. Көргені — баяғы ұсқынсыз балапан емес, нағыз аққу екен. Аққудың жұмыртқасынан жаралса, үйректің ұясында туғанының айыбы жоқ. Енді ол өткен қорлыққа өкінбейді: керісінше, өз бақытының, өз сұлулығының, айналасындағы әлемнің қадірін біледі.

Ересек аққулар оны бауыр тартып, тұмсықтарымен қанатынан сипап еркелетті. Сол кезде баққа кішкентай балалар жүгіріп келіп, аққуларға дән мен нан қоқымын шашты.