Тұнық жырмен жуынам
Дулат Бабатайұлы: өмірі мен әдеби мұрасы
Халқымыздың маңдайына біткен санаулы ұлы ақындарының бірі — Дулат Бабатайұлы. Ол 1802 жылы бұрынғы Семей облысы, Аягөз ауданының Қызылжол аталған атамекенінде дүниеге келген. Жаздық мекені — Ақжайлау мен Сандықтас. 1871 жылы өз атамекенінде қайтыс болды.
Өлеңдерінде кездесетін деректерге қарағанда, Дулат ескіше оқыған, сауатты ақын болған. XIX ғасырдағы қазақ әдебиетінде оның өзіндік орны айрықша: толғау-жырларында өз заманының шындығын дәл танытып, қоғамның көкейкесті мәселелерін батыл көтере білді.
Замана шындығы және сыншыл рух
Ақынның жеке адамдарға арнаған өлеңдері — кең тынысты әлеуметтік ойдың айнасы. Кеңесбайға, Бараққа, ел аралаған ишанға арналған туындыларында ол сол дәуір тірлігінің ұсқынсыз тұстарын өткір шенеп, кейде сатира дәрежесіне дейін көтереді.
Көтерген тақырыптары
- Әділет пен елдік мүдде
- Қоғам мінезінің кері құбылыстары
- Тәуелділікке қарсы азаматтық үн
Таралу жолы
Дулат өлеңдері ауызша тараумен қатар, 1880 жылы Қазан қаласында «Өсиетнама» атауымен кітап болып басылды. Жинаққа ақынның замана туралы толғаулары енгізілген.
Жеткізуші тұлға
Ақын мұрасын ел аузынан жазып алып, бүгінге жеткізген халық ақыны — Шәкір Әбенов.
Ақынның ішкі мұңы
Сырымды менің сұрасаң,
Тұманның суық суындай.
Кеудеме қайғы толған соң,
Тұнық жырмен жуынам.
Сорғалаған нөсердей,
Жырын тыңда Дулаттың.
Патриоттық толғау: «Еспенбет»
Дулат шығармашылығында батырлар жыры үлгісіндегі, Отанды қорғауға арналған патриоттық мәні күшті «Еспенбет» толғауы елеулі орын алады. Бұл туындыда жетім бала — жас батырдың қалмақтармен соғыста көрсеткен ерлігі суреттеледі.
Дастанның бір ерекшелігі — батырдың жеке тұлғасы ғана емес, сонымен бірге халықтың тұтас бейнесі қатар өріледі. Ақын жорыққа аттанған қалың қолды табиғаттың жойқын күшіне балап, ерекше шабытпен жырлайды:
Жөңкерілген қалың қол,
Жүйткіген желге ұқсайды.
Көрінісі кей кезде,
Толқыған гүлге ұқсайды.
Мұнар түнеп бұлт көшкен,
Асқар белге ұқсайды.
Кенетінен ду етсе,
Тас қопарып, тау бұзған,
Аққан селге ұқсайды.
Мысал өлеңдері және тәрбиелік тағылым
Дулат қазақ әдебиеті тарихында алғашқы мысал жазған ақындардың бірі саналады. Оның мысал түрінде жазған шығармалары үлгі-өнеге, ақыл айту сипатында келеді.
Мысалдары арқылы ұсынған ой
«Бір патшаның бір кезде», «Шымшық пен бөдене», «Сары шымшық», «Қара қарға жем тілеп» сияқты өлеңдерінде орынсыз мақтаншақтық пен тойымсыздықты әшкерелеп, кішіпейілділікке, адамгершілікке, бірлікке үндейді. Бұл мысалдардың тәрбиелік мәні бүгінге дейін жойылған жоқ.
Оқу мен өнер-білім туралы көзқарасы
Ақын шығармаларындағы маңызды өзек — оқу, өнер және білім. Дулат өнер-білімнің еңбекпен, ізденіспен келетінін ескертіп, сөз құдіретін ерекше бағалайды:
Өнер, білім оқып біл,
Өнер алды қызыл тіл.
Оқып алса, керек сөз —
Алтынға құйған балмен тең.
Жырау өлеңдерінің тілі шешен, өткір әрі тартымды. Ол толғау дәстүрін дамытып, еркін ұйқасқа негізделген қуатты поэтикалық өрнек қалыптастырды.
Тарихи жад, елдік идея және Абаймен үндестік
«Бесінші сөз» немесе «Ата қоныс Арқада» аталатын өлеңінде Дулат Арқаны жайлаған қазақтардың бір кезең тарихын баяндай отырып, жоңғарларға қарсы ерлік күрес арқылы елдігін сақтаған халықтың батырлығын, дербестігін жоғары бағалайды.
Әдеби сабақтастық
Абайдың ел ішіндегі пысықтарды, би-болыстардың мінез-құлқын бейнелеуі Дулаттың сыншыл дәстүрімен үндес. Бұл тұста Абай Дулатқа үңіле отырып, кейбір қырларын тереңдете, толықтыра түседі.
Мұраның сақталуы, басылымдары және зерттелуі
Дулат шығармалары қазақ жазба әдебиетінің қалыптасуына елеулі үлес қосты. Ақынның көптеген туындылары XIX ғасырдың 30–40-жылдарындағы тарихи жағдайлармен сабақтасып, әдеби арнаға шықты.
Басылымдар
- 1880 — Қазан: «Өсиетнама»
- 1991 — «Замана сазы» (тәуелсіздік кезеңінде құрастырылып, «Жазушы» баспасынан жарық көрді)
Өлеңдері ауызша тараса да, кейінгі кезеңдерде әркімнің қолында сарғайған қағаздарға жазылып, сақталып қалғаны белгілі.
Зерттеушілер бағасы
Ақын мұрасын терең зерттеген ғалымдар қатарында М. Әуезов, Ә. Тәжібаев, Қ. Жұмалиев, Ы. Дүйсенбаев, Қ. Мұхамедханов, М. Мағауин және басқа зерттеушілер бар.
Ұлттық Ғылым академиясының мүшесі, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Р. Сыздықова Дулат туралы: «Дулат — Абайдың алдында өткен қазақ сөз зергерлерінің ішіндегі ең мықтысы. Ол мәдени-рухани дүниемізден өз орнын, үлкен орнын алуға тиіс ақын», — деп бағалаған.
Дулат жыраулық пен ақындық өнерді ұштастыра білді: бірде жыраулар үлгісінде төгілте термелеп, шешен нақылдар айтса, бірде ағыла, ақтарыла арнаулар мен бейнелі лирикалар жазды.
Еске алу және құрмет
2003 жылғы 5 қыркүйекте Аягөз қаласында XIX ғасырдағы қазақ поэзиясының аса көрнекті өкілі Дулат Бабатайұлының туғанына 200 жыл толуына арналған мерекелік шаралар өтті. Онда зиялы қауым өкілдері ақынның өмірі мен шығармашылығы жайында ой қозғап, елдік пен ерлікті асқақтатқан мұрасының мәнін айқындай түсті.
Санат
KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы.