Арандым деп әншілері шырқайтын
Аранды қыры — ауылдың төлқұжаты
Қожабақы ауылы жайлы ертеректе шыққан «Сағындым сені, Арандым» атты ән бар. Бұл — ауылдың өзіне арналған ән. Ал Аранды — ауыл тұсындағы қырдың атауы. Аранды қыры Қожабақының төлқұжаты іспетті: ауыл дәл сол қырдың етегіне қоныстанған.
Өлең жолдары
Аранды қыр — даланың тауы мұнда-ай,
Дарқан мінез даладай қауымыңда-ай.
Биігіңнен көз салсам атырабыңа,
Қожабақы көлбейді бауырыңда-ай.
Әннің авторлары және ауыл өнерпаздары
«Сағындым сені, Арандым» әнінің сазгері — ауыл мектебінде тәрбие ісінің меңгерушісі болып еңбек еткен Досекең. Әннің өлеңін ауылдан шыққан ақын-журналист жазған: ол кейін аудандық баспасөз саласына ауысып, Қазалы аудандық «Қазалы» газетінде жауапты қызметтер атқарған. Ал ән туған кезеңде ол ауылда арнаулы орта білімі бар дәрігер болып жұмыс істеген еді.
Досекеңнің өнері
Досекең — баян аспабын шебер меңгерген өнерпаз. Кезінде талай концерттердің басы-қасында жүрді. Бір кезеңде ауылдың бірқатар әнші-өнерпаздары елдің құлақ құрышын қандырып, кейін де жұрт жадында сақталған.
«Ауылдың алты ауызы» — өнерге айғақ
Ақын ауыл өнерпаздарын «Ауылдың алты ауызы» атты өлеңінде де бейнелеген. Бұл өлең «Күміс құман-ай» әнімен айтылатын.
Өлең жолдары
Өнер құсы ауылды анық тапқаны-ай,
Ән қанатын көгімде қалықтатқаны-ай.
Сара менен Шамшагүл, Мараштардай-ай,
Әншілері әсем ән шарықтатқаны-ай!
Ауылдастар-ай, Қауымдастар-ай,
Қожабақы ертеңі — ауыл жастары-ай!
Көңіл күймен-ай, ойнап биле-ай,
Ән менен жыр орнасын әрбір үйде-ай!
Мәдениет үйі, монтаж және баянның үні
Ол жылдары мектеп оқушылары салтанатты жиындарда «монтаж» оқитын. Мұндай жиындар көбіне мәдениет үйінде өтетін, ал монтаж арасындағы әндер баянның сүйемелімен орындалатын. Сол шақта жиі айтылатын әндердің бірі мынау еді:
Жиындарда айтылған әннен үзінді
Ақ бидай — әнім, ақ бидай — дәнім,
Ақ пейіл халқым, ақ пейіл әр үй.
Еңбегі — шежіре, ерлігі — дастан,
Қазағым осы дәулеті тасқан.
«Қазақтың нағыз шырқаған кезі», —
деді ғой Леонид Ильичтің өзі.
Мақтанса бүгін, мақтансын қазақ,
Төбесі көкке тимей тұр аз-ақ.
«Сағындым сені, Арандым» дәл сол кезеңде дүниеге келген: баянмен шығарылды, баянмен орындалды, баянмен сүйемелденді. Досекеңнің өзі де бір мезетте мектепте музыка пәнінен сабақ берген.
Әннің туу тарихы: бір парақтан басталған әуен
Кейін олар есейіп, автор бірінші курсқа түсіп, қысқы каникулға келген күндердің бірінде мәдениет үйінің алдында Досекеңмен жолығып қалады. Сонда Досекең: «Бітірген соң өзіміздің мектепке кел», — дейді. Ол кезде оқуды аяқтауға әлі бес жылдай уақыт бар еді. Кейін мектепке келгенде автор Досекеңнің жанында тәлім-тәрбиелік іс-шараларға жиі араласып, ағымдағы жұмыстардың бағдарламасын жазып, қазылыққа да бірге қатысады.
Уақыт өте мәдениет үйіндегі баянды «Yamaha» аспабы алмастырады; оны мәдениет үйінің меңгерушісі ойнайтын. Бір жолы автор Досекеңнен: «Досеке, “Сағындым сені, Арандым” әні қалай шықты?» — деп сұрайды.
Досекеңнің әңгімесі
«Ол кезде кейбір дүниені Жетіскенге жаздырып алатын едім. Бірде сондай бір жұмысымның жайын сұрағанымда, автобусқа мініп, қалаға кетіп бара жатқан Жетіскен: “Қағаздарымның арасында дайын тұр. Үйге барып ала бер”, — деді. Сонда қағаздардың арасынан бір өлең шықты».
Өлеңнен үзінді
Сағындым сені, сағындым сені, Арандым,
Төсіңде жүріп білмеуші екем бағаңды.
Жолдарың сенің қол бұлғап әр кез тұрады,
Армандай болып билеп ап менің санамды.
«Өлең өзіме ұнап кетті. Парақты да өзіммен бірге ала кеттім. Ән осылай шықты. Бұл әнді ауылда көп әнші айтты. Соның ішінде маған Райсаның орындауы ерекше ұнады».
Райса Темірбаева — мектепте музыкадан сабақ беріп, кейін зейнетке шыққан ұстаз. «Одан кейін ән шығарған жоқсыз ба?» деген сұраққа Досекең: «Жоқ, кейін ән шығармадым», — деп жауап берген.
Әнге айналған сағыныш және баспасөздегі жалғасы
Досекеңнің осы әңгімесіне сүйеніп, автор кейінірек «Туған жерден сыр ұққан» атты өлең жазады. Бұл өлең Қазалы аудандық «Тәуекел туы» газетінде жарияланған.
Өлеңнен үзінді
...Әуен тілеп тұрғандай жыр болыпты,
Сазгердің де болмысы анық соны ұқты.
«Арандым» деп әншілері шырқайтын
Өмірге әуен осылайша келіпті.
Деді ме онда әнге айналып кетер-ау,
Туған жерді жырламасаң бекер-ау.
Төскейінде жүріп те адам өз елін
Осылай да сағына алады екен-ау!
Өнер сабақтастығы: Кемеңгер Өтеп және жаңа әндер
Кемеңгер Өтеп — Досекеңнің ұлы, өзі де ән шығарады. Кемеңгер туған жер тақырыбына байланысты автордың өлеңдеріне «Қожабақы мектебінің вальсі» және «Қожабақы боздақтары» әндерін жазған.
Кең тараған шығармалар
- «Гүл сыйлайық әйелге» — кеңінен тараған ән, оны эстрада әншісі Есет Сәдуақасов орындайды.
- «Сағындырған Сыр қызы» — дәстүр мен эстраданы ұштастырған әнші Өмірқұл Айниязов орындайды.
- «Сағынышым құмарым-ай» — астаналық «Тенор» тобының репертуарында.
Бүгінгі Қожабақы: өлеңнің биікке жетелеген үні
Қожабақыда бүгінде де өнер мен білім саласында шыңға ұмтылып жүрген мектеп шәкірттері аз емес. Жетіскен ағаларының өлең жолдарына жазылған «Сағындым сені, Арандым» әніндегі мына бір шумақ сол шәкірттерге әлі күнге дейін дем беретіндей:
Әннен үзінді
Сағындым сені, сағындым сені, Арандым,
Өзіңе арнап жазамын жырды, бар әнді.
Арманым болып жетелей берші әрқашан,
Талпынып шыңға өрмелеп жүрген балаңды.