Ертеде Алдаберген деген шал болыпты

Жетімдіктің зары мен үміттің сәулесі

Ертеде Алдаберген деген шал өмір сүріпті. Көп жыл перзент көрмей, әулиеден әулие қоймай аралап, әбден қажыған шағында бір ұлды болады. Баланың атын Ғайыпберген қояды.

Ғайыпберген он екі жасқа жеткенде ата-анасы қайтыс болып, жетім қалады. Жастайынан Алдоңғар деген байдың малын бағып күнелтеді. Қиын тұрмыс пен ауыр еңбек жанын жүдетіп, күйі кетеді.

Байдың «сыйы» — ішіне жасырған қызғаныш

Ғайыпберген жиырма бес жасқа келгенде бай: «Еңбегі сіңді» деп, оған бір жетім қызды алып береді. Қойдың шетіне қос тігіп, екеуін бөлек шығарады. Ғайыпбергеннің жары ерекше көрікті екен.

Бірақ залым бай қызды өзі алып бергенімен, жігіттен қызғанып, арам ойға көшеді. Бір түнде үй-мүлкін жинап, малын айдап, көшіп кетеді. Таңертең оянған Ғайыпберген мен әйелі жұртта жалғыз қалады: бай да жоқ, мал да жоқ.

Тоғыз серке және тоғыз ауыз жұмбақ

Екеуі не істерін білмей жылап отырғанда, сәске түс ауа Алдоңғар бай қайта келеді. Қолында тоғыз серкесі бар.

Байдың шарты

  • «Мына тоғыз серке — сенің азығың. Күнде бір серкенің бір жілігін асып жейсің.»
  • «Жілік таусылған күні мен тоғыз ауыз жұмбақ айтамын. Шешсең — кенже қызымды және малымның үштен бірін саған отаулап беремін.»
  • «Шеше алмасаң — әйеліңді алып кетемін.»

Мұны естіген ерлі-зайыптылардың зәресі ұшады. Бірақ амал қайсы: заманның бұйрығына көніп, тоғыз серкені алып қалады. Күн сайын бір жіліктен асып жеп отырады. Жілік азайған сайын екеуі де үміттен гөрі мұңға жақын тұрады: қоштасқандай болып жылайды, «жұмбақ шешер әлім жоқ, баймен тіресер сәнім жоқ» деп налиды.

Қонақ келді — тағдыр бұрылды

Соңғы серкенің соңғы жілігі де асылады. Ғайыпберген еңіреп жылап отырған сәтте сырттан айқайлаған дауыс естіледі. Далаға шықса, қолында асасы бар бір қария тұр екен.

Қария: «Балам, құдайы қонақпын. Рұқсат болса, үйіңе қондыр», — дейді.

Ғайыпберген қуанып, қонағын үйге кіргізіп, бар асын алдына қояды. Тамақтан соң қонақ жатын орнын өзгеше қылып салуды сұрайды: «Үшеуіміздің төсегіміз бір болсын: мен шетте, сен іргеде, келін ортада жатсын», — дейді. Ғайыпберген келіседі.

Тоғыз жұмбақтың жауабы — бір түннің ішінде

Түн ортасы ауа оттың қызылы сөне қоймаған шақта бай да жетіп келеді. Ғайыпбергеннің жүрегі тас төбесіне шығады. Бай жұмбағын айта бастайды. Ғайыпберген не дерін білмей бөгелген сайын, қонақ бір аунап түсіп, ыңырсып жатып жауапты өзі айтып отырады.

Жұмбақтар мен ишаралы жауаптар

Бай санады, қонақ мағынасын өзі ашып отырды.

Бай

«Бір ай»

Қонақ

«Бір Жаратқан құдай-ай!»

Бай

«Екі ай»

Қонақ

«Еріне қосқан жұп-ай!»

Бай

«Үш ай»

Қонақ

«Шідерлеп мінген ат кетер ме-ай!»

Бай

«Төрт ай»

Қонақ

«Төрт қырлап соққан найза тастан қайтар ма-ай?»

Бай

«Бес ай»

Қонақ

«Бес уақыт намаз-ай!»

Бай

«Алты ай»

Қонақ

«Алты қарыс қар жауса да, атандыға жұт болар ма-ай?»

Бай

«Жеті ай»

Қонақ

«Жеті жұлдыз жерге түспей, жаз болар ма-ай?»

Бай

«Сегіз ай»

Қонақ

«Сергелдең болған бай-ай!»

Бай

«Тоғыз ай»

Қонақ

«Тоғыз серкенің жілігін күнде біреуден асып жеп, қыстан шыққан пақыр-ай! Кешегі уәдең бойынша малыңның үштен бірін және кенже қызыңды отаулап бізге ұзатасың ба, бай-ай!»

Осы сөзден кейін бай атын тебініп, ауылына қарай шаба жөнеледі. Ғайыпберген: «Я, құдай, пәле-жаладан сақтай гөр», — деп селк етіп орнынан тұрса, жанындағы қонақ орнында жоқ екен.

Қыдырдың көмегі және әділеттің салтанаты

Сонда ғана Ғайыпберген түсінеді: бұл — жылап-еңіреген жетімнің көз жасын көріп, медетке келген Қыдыр екен.

Бай уәдесін бұза алмай, Ғайыпбергенді өз ауылына көшіріп алады. Кенже қызын қосып, малының үштен бірін бөліп, отаулап береді. Байдың абыройы да, бақыты да, күш-қуаты да кеміп, керісінше Ғайыпбергеннің мерейі үстем болады: мәртебесі өсіп, адамгершілігімен жұртқа сыйлы дәрежеге жетеді. Ақыры байдың өз балалары мал бағуға мәжбүр болып, Ғайыпбергеннің қолына қарап қалыпты.