«Мәдениет» ұғымы

Мәдениет ұғымы: «екінші табиғат»

Мәдениет (латынның cultura — «өңдеу», «егу» сөзінен) — табиғат объектілерінде адамның әрекеті арқылы жасалатын өзгерістердің жиынтығы. Бұл ұғым адамның еңбегін, оның іс-әрекетпен байланысын және адамның өзі мен қызметінің бірлігін білдіреді.

Кейін «мәдениет» сөзі жалпылық мағынаға ие болып, адамның жасағанының бәрін қамтитын атауға айналды. Осылайша мәдениеттің мазмұнды белгілері мен түсінігі айқындалды: мәдениет — адам жасаған әлем, яғни «екінші табиғат».

Мәдениеттің қоғамдағы орны

Адамдар қоршаған ортаға оның әлеуметтік және мәдени қатынастары арқылы ықпал етеді, оны өзгертеді әрі өз мақсаттарына пайдаланады. Мәдениет әртүрлі әлеуметтік құрылымдардың, топтардың, таптардың, жіктердің, ұлттардың және жеке адамдардың өмір сүру жағдайлары мен талаптарына сәйкес пайда болып, қалыптасады.

Мәдениет — әлеуметтік фактор, қоғамның қозғаушы күші. Мәдениеттің дамуы қоғамды ілгері жылжытады. Жеке адам мәдениеті мен қоғам талабы өзара тікелей байланысты: адам, оның қызметі және өзара қатынасы бар жерде мәдениет те бар.

Материалдық және рухани қырлар

Мәдениет дәстүрлі түрде материалдық және рухани деп қарастырылады: бірі — материалдық өндірістің, екіншісі — рухани өндірістің өнімі. Материалдық және рухани мәдениеттің нәтижелері (еңбек құралдары, көркем шығармалар) әртүрлі мақсатта қолданылғанымен, олар бір-бірінен толық ажырамайды.

Сондықтан мәдениетті материалдық және рухани деп бөле бермей, оны тұтас бірлік ретінде қарастыруға да болады.

Адам — мәдениет субъектісі

Өміршең мәдениет қоғамдық адамнан ажыратылмайды: адам — мәдениеттің субъектісі. Адамдық сапа тіл меңгеру арқылы, қоғамдық құндылықтарға, әдет-ғұрыптарға ену арқылы және белгілі бір мәдениетке тән іс-әрекет дағдыларын бойға сіңіру арқылы қалыптасады.

Мәдениет — адамдықтың өлшемі; ол адамның қоғамдық мән ретінде даму деңгейін сипаттайды. Мәдениет адаммен тікелей қатынаста өмір сүреді: адам бұрыннан қалыптасқан мәдениетті игеріп, оны болашақ әрекетінің алғышартына айналдырады. Осылайша білімін, икемін, қабілетін дамыта отырып, өз мәдениеттілігін де жасайды.

Тіл және дүниетаным

Дүниетаным — адамның табиғатқа, жалпы құндылықтарға, моральдық нормаларға және қоғамға қатынасын білдіретін бастапқы сенімдер мен түсініктер жүйесі; ол қоғам мүшелері үшін ортақ көзқарас қалыптастырып, қоршаған ортамен қатынастың негізгі өлшеміне айналады.

Дүниетаным — ақиқатты теориялық және практикалық тұрғыдан бірлікте танып-білуге бағытталған рухани-практикалық тәсіл. Онда тұтас адамзат әлемінің моделі секілді мәдениет категорияларының жүйесі көрініс табады.

Ұлт өзінің дүниетанымын тілі, мәдениеті, рухани мұрасы, діни нанымы және басқа да белгілері арқылы танытады.

Қазақ дүниетанымының бастаулары

Қазақтардың алғашқы дүниеге көзқарасы мифологиялық және космоцентрлік сипатта болды: адам мен ғарыштың біртұтастығы идеясы басым еді. Ғарыш пен жердің пайда болуы, Күн мен Айдың және өзге аспан шырақтарының шығуы туралы түсініктер кең тараған.

Тәңіршілдік және түркілік дүниетүсінік

Жоғарғы құдай Тәңір–Көк идеясы көптеген түркі халықтарының, соның ішінде қазақтардың ата-бабаларының дүниетанымында орнықты. Бұл көзқарастың өзегі — Көкке және Жер–Суға сыйыну. Құдірет ретінде танылған күштердің негізі — Көк.

Маңызы жөнінен келесі орында тұрған әйел тәңірісі Ұмай — отбасы мен бала-шағаны қорғаушы күш.

Тәңіршілдік көзқарастың танымдық тірегі — тәңірінің жасампаздық құдіретіне деген халықтық сенім. «Орхон–Енесей», «Қорқыт ата кітабы», «Оғызнама» сияқты жазба ескерткіштерде тотемдік және анимистік сілемдер сақталғанымен, мифтік ойлаудың ықпалы біртіндеп азая бастағаны байқалады.

Исламның қабылдануы және рухани ауысым

Қазақтар VIII ғасырда ислам дінін қабылдады. Уақыт өте ислам Қазақстан аумағындағы христиандықты, буддизмді, зороастризмді және жергілікті нанымдарды біртіндеп ығыстырды. Осылайша қоғам политеизмнен монотеизмге бет бұрды.

Мәдени контекст және ортақ код

Халықтың қауымдық санасы — жеке адам үшін сыртында өмір сүре алмайтын мәдени контекст. Себебі адамдар бірлескен әрекетке қатысады, белгілі бір тілдік кодтар мен шартты белгілерді қолданады.

Осы мағынада «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» жыры ғұндар мен сақтардан бастап, олардың ұрпақтары саналатын қыпшақтарға, наймандарға, арғындарға да, бүгінге дейін бұл жырды сүйіп оқитын қазақтарға да бірдей түсінікті мәдени кеңістік жасайды.

Мәдениет — адам әлемі

Мәдениет — халықтың мыңдаған жылдар бойғы шығармашылығы. Онда қауым мен жеке адамның рухани ізденісі, халық даналығы және адамгершілік нышандары жинақталады. Біз дүниені жай ғана пайымдаушы емес, оны қажеттіліктерімізге сай өзгертуші тұлғамыз.

Мәдениет — адамды тұлға деңгейіне көтеретін негізгі құрал. Әл-Фараби айтқандай, адам — «хайуани мадани», яғни мәдениетті жан.

Мәдениеттің ішкі мәні: ментальдық өлшем

Адам және мәдениет мәселесін тереңдететін өзекті сұрақтардың бірі — адамның көпмағыналылығы мен жан-жақтылығы. Америкалық ғалым К. Поппердің пікірінше, адам бір мезгілде үш деңгейге жатады: физикалық, ментальдық және идеалдық.

Егер мәдениетті тек «материалдық» және «рухани» деп бөлудің қасаң шеңберінен шыға алсақ, мәдениеттің ішкі мағынасы көбіне ментальдық екенін аңғарамыз. Адамды қоршаған заттар — мәдениеттің сыртқы көрінісі ғана; оның өзегі — руханилықты адам әрекеті арқылы заттандыру.

Мәдениеттің ішкі мәні қоғамда өмір сүріп жатқан адамдардың өзіндік санасында, парасат сезімдерінде және рухани ізденістерінде айқындалады. Мәдениет арқылы адам биік деңгейге көтеріледі.

Уақыт, кеңістік және мәдени болмыс

Зерттеудің нәтижелерін екі іргелі мәселе төңірегінде түйіндеуге болады: көшпелілік өркениетке арқа сүйеген қазақ философиясының уақыт пен кеңістік арасындағы бітімдерін пайымдау және мәдениеттің типтік ерекшеліктерін анықтау.

Осы тұжырымдар мәдениет болмысын тереңірек айқындауға бастайтын жолды көрсетеді.