Мейірхан жолдас

Қаланың ортасындағы базардан суға қарай түсетін Земский көшесінде бұл сағатта жүргінші сирек, айнала иесізденіп тұр. Анда-санда ғана базарға қарай аяңдаған ұсақ алыпсатарлар көрінеді: біреуі уақ тері-терсекті сүйретіп, біреуі қыл-қыбырын арқалап келеді. Кейде шанасын сықырлатып, жеккен түйесін божылап, «шүу-шүу» деп келе жатқан қырдың қоңырқай қалашылары ұшырасады. Бұлардан басқа көзге түсетін көп адам жоқ.

Бірқалыпты тыныштық ұзаққа созылып тұрған шақта көшенің төменгі жағынан базарға беттеп келе жатқан бір шана көрінді. Жегілгені — кәшауa шана, алдында көшірі отыр. Бұл — осы қалада қызметте жүрген оқыған жігіттердің бірі, Мейірхан еді. Ол көшені бойлай келіп, базарға тақалған жерде оң жақтағы көк шатырлы шағындау үйдің қақпасына тоқтады. Ат тоқтаған бойда Мейірхан шанадан түсіп, үйге қарай асыға басып кетті.

Үй алдына кіріп, ішке өтетін есікке таяғанда қарсы алдынан есік ашылып, бір жас әйел шықты. Сәнді киінген, сүйкімді пішіні бар бұл әйел — Қадиша. Бірақ жүзінен ажар кетіп, қатты жүдепті: қабағы болымсыз түйіліп, уайымның сызынан шытынған. Жұмсақ қара көздері кішірейіп, жасаңданған; жиі кірпіктерінде жаңа ғана тамған жас байқалады.

Мейірхан оны көрген жерде тоқтай қалып: — Немене, Қадиша, қалай? Неге мұнша жүдеп тұрсың? — деді.

Қадиша қабағын жазбастан, үмітсіздеу үнмен: — Сағат сайын төмендеп барады. Білмеймін: жазыла ма, жоқ па? Бүгін таңертеңнен сізді әкеліп бер дедік, сондықтан әдейі кісі жіберген едік… — деді де, көзіне жас толып, төмен қарап қалды.

Мақсұттың төсегі басындағы үнсіздік

Мейірхан жұбатпақ болып бір-екі ауыз айтты да, ішке кірді. Кішілеу екі бөлмелі үйдің төргісінде, биік төсектің үстінде Мақсұт жатыр: қатты ыңқылдап, шыдамсызданады. Беті ашаңдап жүдеген; бұрынғы ақсұр өңі күреңденіп, ісінген. Көзі қанталап, жасаураған. Қою қара мұрты мен әдемі қасы, қайырған ұзын қара шашы да жансызданып, қатып қалғандай жабысып тұр. Ерні ішкі қызумен кебірсіп, жарылып, қарауыта бастаған.

Арыған жіңішке қолдары дірілдеп, бір жерге орнықпай, кеудесін сипалай береді. Қолының түсі сарғыштанып, тырнағы көкшілденіп қанталап тұр. Мейірхан осы көріністі көргенде ішінен тынып, қасына қойылған орындыққа зорға отырды. Екеуі біраз уақыт үнсіз, қоштасқандай, ауыр уайыммен қарасып отырды.

Мейірхан жағдай сұрай бастағанда, Мақсұт бәсең, қарлыққан даусын қатайтпақ болып қиналды. Сөзі көбіне сыбырға айналып, айтқаны анық естілмеді. Аздан соң шатаса сөйлеп, сандырақтай бастады: сау кезінде істеген қызметін, оқытқан сабағын, тәрбиелеген қазақ балаларын айта берді. Әлсіз сөздерінің арасынан: «Балалар… жетім қала… еңбек сіңіре алмадым… енді міне… өзім де екіталайдың үстінде жатырмын» — деген үзік ойлар шықты.

Мейірханның көзіне жас толды. Жұбатар сөз табылмады. «Жазыласың, өлімді ойлама!» деген сөздері өзіне де әсерсіз естілді.

Үміт пен үкімнің арасы

Төргі бөлмеге Мақсұттың кәрі шешесі мен келіншегі Қадиша кірді. Қадиша қолына кішкентай қызын көтеріп алған. Екеуінің жүзінде де үміт пен қорқыныс арпалысқандай: сенімсіздік басым. Жалғыз тірегі — Мақсұт қана болған әлсіз ана көзін мөлтілдетіп, қуат сұрағандай болып Мейірханға қарай береді.

Бұл ауыр халдің түйіні — таңертең келген доктордың сөзі еді: «Емдеуден өтіп кетіпті, өледі» — депті. Сол хабардан кейін үй ішіндегі күдік қоюланып тұрған.

Анасы кіргенде Мақсұт бір қарап жатып, шыдай алмай көзін жұмып, іргеге қарай басын бұрып әкетті. Аздан соң қайта бұрылып: — Өзгенікі — өзге. Сенің күнің не болады? Сені кімге тастаймын?.. Алдымда өлмедің-ау! — деп, басын шайқап, кемсеңдеді. Анасы даусын шығарып жылап жіберді.

Көп ұзамай үйге тағы екі жолдасы — Жұмағұл мен Ақтай келді. Үйдегі көріністі көрген соң, аз сөйлеп, үнсіз мұңайып отырып қалды. Мақсұт әлсіреп жатып анасына сыбырлап: — Апа, жыламашы… ана үйге баршы… Жүрегімді көз жасың өртеп барады… — деді. Жұрт та қиналып: «Жыламаңыз, ауырады ғой… бара тұрыңыз» деп, ананы әрең шығарып салды.

Соңғы дем

Аурудың хәлі көп күнге созылмады. Күннен-күнге төмендеп, сөніп бара жатқан шырақтай бәсеңдей берді. Бір күні түске таянғанда дем алысы жиілеп, кеудесіне сырыл пайда болды. Енді денесін де қозғай алмай, көзін анда-санда ғана ашып-жұмып, сұлық жатты.

Кәрі ана талай өлімді көрсе де, жалғызынан күдер үзе бастады. Намазда да, күндіз-түні де дұғаның орнына баласының атын атап сыбырлап, жалынып тілеуден танбады. Үй іші оңашаланса, үнсіз жылап, кейде кемсеңдеп кетеді. Бірақ ештеңенің көмегі болмады. Көптен күткен қаһарлы суық сағат жетті: Мақсұттың демі үзіліп, жан кете бастады.

Бір мезет аяқ-қолы мұздап, демі біткендей болды. Қасында отырғандар күдерді үзгендей еді. Сол күйде біраз жатқан соң Мақсұт көзін қайта ақырын ашты. Қарашығы жоғары ауып, ағы көбейген. Сүзілген суық көзінде мойынсұнған көндігіс бар. Сыбырлап: — Бармын ба, жоқпын ба?.. — деді де, қайта жұмды.

Үй іші у-шу болды. Кемпірдің халі кетіп, талықсып қалды. Мейірхан, Жұмағұл, Ақтай да шыдай алмай бірге жылады. Сол күні-ақ қала халқы Мақсұттың өлімін естіп, оқығандар да, өзге жұрт та азаматты шын аяды.

Жерлеу және салқындық

Ертеңіне жаназаға көп жұрт жиналды. Азаматқа ақырғы қарызын өтемек болған оқығандар мен жолдастар түгел келді. Бәрінің жүзі уайымды, қабағы салбыраңқы. Өлікті көтеріп, зиратқа қарай жүріп кетті.

Зиратта ерте қазылып қойған, жанында үюлі жаңа топырағы бар азынаған суық көр тұр. Көп жастар көрге бір қарай сала шыдай алмай теріс айналып кетті. Ал бейіт басында желігіп жүрген кейбір молдалар ғана бірқалыпты: қызылды көрген қарақұстай жанталасып, өліктің үстіне жапқан шапан мен шүберекке таласқандай көрінді.

Мақсұтты ақ кебінге орап, лақаттың түбіне түсірді. Кірпішті бірінен соң бірін қойып, телмірген көзден денесін жасыра бастады. Осының бәрін көрген оқығандар ауыр күрсініп, салбыраған кейіппен тарасты.

Күндер өтті. Ауыр айлар жылдай жылжып, біртіндеп сырғып барады. Жаз келді: көк шығып, дүние жасарды. Күн бұрынғы көркіне еніп, қызуымен жер жүзін жандандырып қуантады. Жапырағы жетілген ағаштар жазғы жасыл киімін киіп, бір-бірімен мың түрлі тілмен сырласқандай теңселеді. Жылы күнге мәз құстар да нәзік үнмен табиғатқа қошемет айтып жүргендей.

Бірақ Мақсұттың үйіне бұл қуаныш әлі әсер еткен жоқ. Мұңлы кемпірдің шерден сарғайған жүзі, қайғымен түксиген қабағы өзгермей қатқан таңба секілді. Кешке дейін тыныш тұрған кішкентай үйдің ішінде кемпір күрсінсе, кеудесінен шыққан өрт ішін күйдіріп кеткендей болады. Жас Қадишаның да еңсесін ауырлық басады: иесіз үй, жетімдіктің суретіндей қайғылы кемпір — кірген сайын иығын көтертпейтіндей.

Мейірхан бұл үйге Мақсұт өлген соң көп келмеді; қашқалақтағандай. Ал бұрынғы жолдастарынан бұл үйге жиірек соғатындар — Жұмағұл мен Ақтай. Әуелгіде олар да үнсіз мұңайып отыратын, кейін үйренген соң аздап әңгіме айтып, кейде Қадишаны оңаша күлдіріп те кететін болды.

Соңғы уақытта Жұмағұл жиі келгіштенді: әртүрлі әңгімемен Қадишаның көңілін бір сергітіп кетеді. Жаратылысында қу, сөзінде өтірігі көп Жұмағұл енді Мақсұт жайын көп қозғамай, көбіне өзінің жастық қызығын сөз ететін. Мақсұт туралы әңгімені кемпірмен ғана сөйлесіп, соның алдында «жақсы бала» бола бастаған.

Бірте-бірте Қадиша Жұмағұлдың әңгімесінен соң елегізіп қалатын болды. Әсері күн сайын бойына сіңгендей. Сыртында қаралы белгі болғанымен, ішінде қаралы көңіл сарқылғандай көрінеді. Төсекке жатқанда аунап, қызып ұйықтай алмайтын түндерде енді қайғы емес, көмескі үміт пен қызу ойлар билей бастады: артын ойламай, көбіне алдыңғы күнін ойлайтын болды.

Бір күні Мейірхан қызметтен қайтып, төсегінде жатқанда үйіне қазақша киінген жастау жігіт кіріп, қолына кішкене хат ұстатты. Мейірхан ашып оқыды:

Мейірхан есі шығып, хатты қайта-қайта оқып, сілейіп тұрып қалды. Жігіт шығып кеткен соң, ол басына тас тигендей сенделіп жүрді де, ақыры отыра қалып, хаттың үстіне ірі әріппен: «Бармаймын, тойың құрысын!» — деп қысқа жауап жазды.

Ертеңінде Мейірханға тойға бара жатқан екі жолдасы кірді: ақ жағалы, иіс май сепкен, көңілді. Мейірхан: — Бармау керек. Бұл — нәрсіздік. Кеше Мақсұттың қазасын жоқтап, бүгін оның әйелі мен Жұмағұлдың тойын тойлаймыз ба? — деді. Бірақ жолдастары көнбеді: — Қойшы, идеалист болмай! Барамыз да тамаққа тоямыз, аздап ішеміз. Немесі бар? — деп, сөзін өткізбей қойды.

Ақыры Мейірхан да іштей күйінсе де, олармен бірге барды. Той қызулы өтіп жатыр. Жұмағұл мен Қадиша түк болмағандай құлпырып кеткен. Жиналған жұрттың бәрі де шын көңілмен «құтты болсын!» айтып, қуанышты қызықтап жүр. Аздан соң ішкен жұрт масайып, у-шу, жыр, айғай, күлкі көбейді.

Біреулер күлді. Жұмағұл мен Қадиша да қоса күлді. Бірқатары ойланбастан бірге ішіп жіберді. Мейірханды жанындағы жолдастары аяғынан тартып, мазақтап күлді де, отырғызып қойды. Оның «жолдастық қарызы» осы болды.

Аз күннен соң Жұмағұл мен Қадишаны қайын атасы Қондыбай қатын-баласымен келіп, қырға шығарып салды: жаңа қосылғандар елдегі Жұмағұлдың үйіне барады. Қоңыраулы тройка қақпадан шылдыр қағып шыққанда, Жұмағұл қарсы беттегі Мақсұттың үйіне қомағайлана қарап өтті. Ал Мақсұт өлген бөлменің терезесінен сорлы шешесі екі көзінен жасын өзендей ағызып, телміріп қадалып отырып қалды.

Мамыр. Көк жетіліп, гүл жапырақ көбейген шақ. Жаңа шыққан алкүрең жасыл шөппен дала жасарған: былтырғы қу шөп азайып, оның орнын аласа бетеге, жасыл тарлау, шашыраған жас көде, шашақталған жас сасыр басқан. Жасыл кілемдей көрікті далада әр жерге шашырап шыққан қызғалдақтың сары гүлі көз қуантып, жайнап тұр.

Үлкен таудың қолтығындағы жіңішке өзек пен ұзын сайлар да жылдағы көркіне келіп, жаңарған: жапырағы жетілген жас қайың, өзекті қуалап өскен ұзын тоғай, сарқырап аққан жүйрік өзен, бойы өсіп бұраңдаған жасыл шалғын, екі қапталдағы биік жартас, сай бойында ойнап ұшқан жыршы құстар — бәрі қосылып, сайды жаңа түскен жас келіншектің отауындай жайнатып тұр.

Биыл бұл өңірдің суы да мол екен: көз ұшында шарасынан асып, айнадай мөлдіреп жатқан көл жылтырайды. Көл жағалай жүрген мал шашырай жайылып, айналаны шұбарлап жүр. Жарық күнде сағым көтерген ақ ауылдар алыстан жұмыртқадай боп көрінеді. Жайлауға бет алған ел Шыңғыстың асуынан асып, күнгейге келіп қонған. Ауыл-ауылдың бәрі — думан. Қыстан мал күйлі шыққан соң, көктемгі көкке тез семірген ат-айғыр, ту биелер мініске жарап тұр.

Үлкендер: «Құлындар жетілді, жайлауға қымызсыз барғанның орны жоқ, енді бие байлау керек!» — дескен. Сөйтіп, биесі бар ауылдар ноқта жіп есіп, саба тігіп, қатын-қалашты жұмылдырып, науқанға кіріскен.

Жұмағұл ауылының науқаны

Бұл қамға Жұмағұлдың ауылы да бірнеше күннен бері кіріскен. Бірақ Жұмағұлдың шешесі Қамария — жастан шаруақорлықты сараңдыққа, күтімділікті пайдакүнемдікке жеткізген, мінезі қатты, дүниеге пысық бәйбіше. Сол себепті бұл жолғы науқанда да көп шығын шығармай, керек-жарағын тез-ақ қамдап алған.

Сондықтан Әміре ақсақал бүгін ауыл іргесіндегі көгалға жылқысын иіртіп, бие байлатып жатыр. Желі басында көрші-қолаңнан, кедей-кепшіктен өзге бөтен қыдырмашы жоқ: Әміре шығынды қошеметті жек көреді, ағайын да оның мінезін біліп, науқандарына көп үйірілмейтін.

Қыс бойы құрық көрмей асаусып қалған ірі жылқылар да, асау құлындар да желі басына оңайлықпен тұрмай, шұбырып кете берген соң, ақсақал әуелі қашаған биелердің құлынын ұстауды бұйырды. Жіңішке құрыққа мықты бау тағып алған жылпос жылқышы үйір ішіндегі құлынға нұсқаған сайын құрығын дәл түсіріп, бірінің артынан бірін шыңғыртып ұстап, байлатып жатыр. Кей құлын аспанға шапшып шыңғырса да, құрық тартқан екпіннен шалқасынан түсіп, тыпырлап қалады. Әміре әр құлын жығылған сайын: — Бісміллә! Мертіктіріп алма! — деп, құрақ ұшады.

Бие түгел байланып болған соң, қатын-қалаш бұрыннан келе жатқан ырымды істеп, үйден табаққа құрт-май әкелді. Әміре үйірі мол айғырларды ұстатып, сауырларына айран жақтырып қоя берді. Желі басына топталған жұрт құрт-майды жабырласып жеп отыр.

Аздан соң жұрт бірер күннен бері естіп жүрген сөзге көшті: қалада Жұмағұлдың қатын алғаны туралы әңгіме. Бұл ауылға әлі анық хабар келмесе де, өзге ауылдарға барған қалашылардың сөзі тараған екен: Жұмағұл Қондыбайдың қызын алған көрінеді; жасауы мол; бұрынғы күйеуі өлген, одан қалған кішкентай қызды да өз қолына алыпты; өлген жігіттің бір кемпір шешесінен басқа жақыны жоқ; қалада көк шатырлы үйі бар, мүлкі де бар дейді. «Енді қызбен бірге сол мүлікке Жұмағұл ие болады» деген сөз де қоса айтылады.

Сөз арасында олар: «Е, алса алсын байдың қызын! Оқытқанда бізден шығын шығартып…» деп бастай берген еді, әңгіме әрі қарай өз өрісін табары анық болатын.