Ахмет Байтұрсынұлы қарапайым кісі емес, оқыған кісі
Кіріспе
Ұлы ағартушы-демократтар Ы. Алтынсарин мен А. Құнанбаевты көзімен көрмесе де, олардың ұлағатты сөздері мен шығармаларынан нәр алып, ұстаздық ісін, ақындығы мен аудармашылығын XX ғасыр басында азаматтық жүрегімен қабылдап, жемісті жалғастырған қазақ халқының аяулы ұлдарының бірі — Ахмет Байтұрсынұлы. Ол сан қырлы талант иесі болды: ақын, аудармашы, педагог, публицист, ғалым.
Ахмет Байтұрсынұлының есімі мен еңбектері төңкеріске дейінгі кезеңнің өзінде-ақ қалың жұртшылыққа кеңінен мәлім еді. Мұхтар Әуезов бағалағандай, ол қазақ халқының рухани көсемі дәрежесіне көтерілген айрықша санаткер болатын.
Негізгі ой: Ахмет Байтұрсынұлы — әдебиет, ғылым, ағарту және қоғамдық күрес тоғысқан тұста қазақтың ұлттық санасын қалыптастыруға өлшеусіз үлес қосқан тұлға.
Өмір белестері
Ахмет Байтұрсынұлы 1873 жылы Торғай уезінің қазіргі Қостанай облысы аумағындағы Тосын болысында дүниеге келді. Әкесі қарапайым шаруа болғанымен, зорлыққа мойынсұнбаған намысты азамат болғаны аңғарылады. Мұны Байтұрсынның патша әкімдерінің әділетсіздігіне көнбей, ояз бастығына қарсы шыққаны үшін Сібірге жер аударылуы дәлелдейді. Бұл оқиға бала Ахметтің жүрегінде өшпестей із қалдырған алғашқы ауыр сабақ еді.
1886–1895 жылдары Ахмет Торғай мен Орынборда оқып, мұғалім мамандығын алады. 1909 жылға дейін, яғни он үш жыл бойы Қостанай мен Қарқаралы өңіріндегі мектептерде, сондай-ақ екі сыныптық училищеде ұстаздық етеді. Осы кезеңде жас ұстаз өмір шындығымен бетпе-бет келіп, талай рет әкімдермен де, ел ағаларымен де айтыс-тартысқа түседі.
Ел ішінде Ахметтің есімі ұстаз ретінде ғана емес, әділетшіл азамат әрі ақын ретінде де таныла бастайды. Озбырлық иелеріне ойын ашық айтқаны үшін қуғын көріп, 1909 жылы түрме азабын да тартады. Дәл осы жылы оның тұңғыш жинағы — аударма кітабы «Қырық мысал» жарық көреді.
Ахмет өміріндегі жаңа кезең 1910 жылдан басталады: ол мұғалімдікті қойып, ақындық пен әлеуметтік күрес жолына бет бұрады. 1913–1917 жылдары Орынборда «Қазақ» газетінің редакторы болып, басылым бетінде ірі әлеуметтік мәселелерді батыл көтерді, халықты өнер-білімге, мәдениетке, елдікке үндеді. Осы тұста ол дарынды публицист ретінде кеңінен танылды.
Қоғамдық қызметі және қуғын-сүргін
Өткенге коммунистік идеология тұрғысынан біржақты қараудың салдарынан, ұзақ жылдар бойы «Қазақ» газеті «ұлтшыл-буржуазиялық басылым» деп бағаланып келді. 1919 жылдың көктемінде Ахмет кеңес жағына шығып, қазақ өлкесін басқарушы орган — Қазақ революциялық комитетінің құрамына енеді де, сан сала саяси-әлеуметтік іске араласады.
1929 жылға дейін ол білімі мен тәжірибесін жаңа заман мақсатына жұмсап, республика халық ағарту комиссары қызметін атқарды, жоғары оқу орындарында профессор-оқытушы болды. Бұл кезеңде педагогика, әдебиеттану, әсіресе тіл білімі саласында құнды зерттеулер мен оқулықтар жазып, ірі ғалым әрі көрнекті педагог ретінде танылды.
Алайда 1929 жылы «халық жауы» деген жаламен ұсталып, бес жыл айдауда болады. 1934 жылы елге оралғанымен, 1937 жылы қайтадан заңсыз тұтқындалып, сталиндік репрессияның жазықсыз құрбанына айналды. Одан кейінгі жарты ғасырдан астам уақыт бойы оның есімі де, еңбектері де атала бермеді; аталған күннің өзінде кертартпа, ұлтшыл ақын-жазушылар қатарына телінді.
Тәуелсіздік дәуірінде тарих пен мәдени мұраға жаңаша көзқарас орнығып, қазақ халқы Ахмет Байтұрсынұлы секілді жазықсыз құрбан болған арыстарымен қайта қауышты.
Шығармашылық мұрасы
Ахмет Байтұрсынұлының шығармашылыққа бет бұруы ұстаздық қызметімен тұстас басталды. Туған әдебиеттің тұнығынан сусындауы, сондай-ақ орыс әдебиетінен алған әсер-тағылымы жас ұстазды өнер соқпағына әкелді. Оның әдеби мұрасы сан салалы әрі қомақты. Дегенмен шығармашылық қалыптасуында айрықша мәнге ие екі жинағын ерекше атауға болады: «Қырық мысал» (1909) және «Маса» (1911).
«Қырық мысал» (1909)
Бұл жинақ Ахмет Байтұрсынұлын халыққа аудармашы-ақын ретінде танытты. Кітапқа орыстың әйгілі мысалшысы И. А. Крыловтан аударылған қырық мысал енген. Жинақ атауы да осы мазмұннан туындайды.
Аудармашы Крылов шығармаларындағы оқиға-жайлардың қазақ тіршілігіне жақын, ұғымға жеңіл үлгілерін іріктеді. Негізгі мазмұнды сақтай отырып, қазақ оқырманының танымына лайықтап еркін аударуды басты принцип етті. Әр аударманың соңына мысал идеясын айқындай түсетін бір-екі шумақтан өз түйінін қосып отырды.
Мысал: «Шымшық пен көгершін» аудармасында торға түскен шымшықты мазақтаған көгершіннің өзі де аңдаусызда тұзаққа түсіп қалады. Түйін — астамшылық пен менмендіктің соңы опық жегізеді.
«Маса» (1911)
Орынборда жарық көрген «Маса» — Ахмет Байтұрсынұлының төл өлеңдер жинағы. Көлемі шағындау болғанымен, XX ғасыр басындағы қазақ қоғамдық өмірінің ірі әлеуметтік мәселелерін батыл көтеруімен, өз дәуірі үшін елеулі мәнімен ерекшеленді.
Жинақ атауының өзі мақсатты аңғартады: ақын масаны ызыңымен елді енжарлықтан, жалқаулықтан, ұйқыдан оятатын бейне ретінде алады. Өлеңдерден ағартушылық көзқарас айқын көрінеді — халық тағдырына жаны күйген азаматтың серпілтуге, жігерлендіруге, алға бастауға ұмтылған үні естіледі.
Тақырыптық өзек: «Қазақ салты», «Қазақ қалпы», «Жиған-терген», «Жұртыма» секілді өлеңдерінде қоғамдық сын, азаматтық жауапкершілік және ағартушылық мұрат қабат өріледі.
«Бұл бір сөз қасірет етіп хатқа жазған,
Қалмаған түк қасиет, қазақ азған.
Байға — мал, оқығанға — шен мақсат боп,
Ойлайтын жұрттың қамын адам аздан.»
«Қазақ салты» өлеңінен
Замандастар бағасы
Сәкен Сейфуллиннің пікірі (1923)
Сәкен Сейфуллин Ахмет Байтұрсынұлын қазақ оқушысының ойы мен пікірін тәрбиелеген, патша заманының зорлығына қарсы ұран салған, ұлт намысын қорғаған қайраткер ретінде сипаттайды. Оның пікірінше, «Қазақ» газетінің ықпалымен өскен бір буынның білім-санасы бекіп, қоғамдық іске араласып, кейінгі жас буын Ақаң ашқан мектептен тәлім алып келеді.
Түйін: Ахмет Байтұрсынұлы — шен қуып, жеке бас пайдасын көздемей, ұлттың арын жоқтаған санаулы оқығанның бірі; қазақ жұртына оқу құралдары мен тіл бағытындағы еңбегі «таудай» қызмет.
Рымғали Нұрғалиевтің түйіні
Рымғали Нұрғалиев Ахмет Байтұрсынұлының ақын, публицист, ғалым, қоғам қайраткері ретіндегі бар еңбегі мен тартқан азабы, болашаққа сенген үміті — бәрі туған халқы үшін қалтқысыз қызмет етуге арналған ұлы миссия екенін айқындайды.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, патшалық отарлау қазақтың жерін ғана емес, ой-санасын да бағындыруға ұмтылған шақта, сондай-ақ большевиктік қызыл қырғын кезеңінде әдебиет пен саясат майданында қажымас қайрат көрсетіп, ұлттық сананы қалыптастыруға өлшеусіз еңбек еткен Ахмет Байтұрсынұлы — тарихымызда сирек тұлға.
Ол Ы. Алтынсарин мен Абай Құнанбаевтың аудармашылық және ақындық дәстүрін жалғастырып, қазақ әдебиетін шығармашылық ізденістерімен байытты. Ахметтің шығармашылық тұлғасының қалыптасуына Ыбырай мен Абай мектебі, сондай-ақ алдыңғы қатарлы реалистік орыс поэзиясының ықпалы айтарлықтай болды. Жалпы, А. Байтұрсынұлы шығармашылығы XX ғасыр басындағы демократиялық әдебиетке тән ағартушылық және сыншыл сипатта қалыптасты.
Мұрасының өзегі: оқу-ағарту, тіл мен әдебиетке қызмет, қоғамдық әділеттілік және ұлт мүддесіне адалдық.