Есік көзінде неге тұрып қалдыңдар

I. Ақ қарлы кеш және шақыру

Бір күні ымырт үйіріле заңгер-студент Васильевтің үйіне көптен дос-жар болып жүрген медик-студент Майер мен Мәскеу сурет, мүсін және сәулет өнері училищесінің шәкірті Рыбников келе қалды. Олар Васильевті өздерімен бірге С-в тұйық көшесіне барып, серуендеп қайтуға шақырды.

Васильев әуелі көнбей, қасарысып бақты. Ақыры киініп, құрбыларына ілесті. Ол сұйық жүрісті әйелдер туралы «ұзынқұлақтан» естігені немесе кітаптан оқығаны болмаса, мұндай үйлерге өмірінде бас сұғып көрмеген. Тұрмыс тауқыметі мен жоқшылықтың салдарынан арын ақшаға сатуға мәжбүр болған әйелдер барын білетін; бірақ оларды сырттай ғана, қашықтан танығандай еді.

Үйден шыққанда сағат он бірге таяп қалған еді. Жуырда ғана алғашқы қар түскен. Ауа қар татиды, аяқ астындағы қар ақырын сықырлайды. Жер, шатырлар, ағаштар, алаңдағы отырғыштар — бәрі үлбірек, аппақ, балғын. Шамдар жарқырап, ауа сүттей тұнып, доңғалақ үні анық естіледі. Сол тап-таза ауамен бірге мамық қардай бір сезім де көкіректі қытықтайды.

Үшеуі жұп жазбай мейрамханаға кіріп, сырт киімдерін шешпестен екі рюмкадан арақ ішті. Бір мезет Васильев рюмкесіне шөлмек тығынының жұқанасы түсіп кеткенін байқап, ұзақ қадала қарады. Мұны медик түсінбей: «Пәлсапаңды қоя тұр! Арақ — ішуге, бекіре — жеуге, әйел — құшуға…» деп қалжыңдай сөйлеп өтті.

Арақтан Васильевтің көкірегі шым-шым жылып сала берді. Ол жолдастарына елжірей қарап, әрі қызығып, әрі қызғанды. Өзінің секемшілдігі мен сақтығы, әр сөзін өлшеп, әр адымын санап басатын мінезі осы кеште босап қалса деп тіледі. «Бір кеш болса да олардың кейпіне енейін» деген ойы күшейді.

Қар, шамның солғын жарығы, жүргіншілердің қара ізі, түннің кіршіксіз әуені — бәрі оған бұрынғыдан да сүйкімді көрінді. Жол бойы үшеуі әлгі әуеннен арыла алмай, еріксіз ыңылдап келе жатты. Ал Васильевтің көз алдына аздан соң қараңғы дәліз, күңгірт бөлмелер және жарыққа шыққанда «кінәмшіл нәзік күлкі» елестеді. Бұл әрі үрейлі, әрі қызықты жұмбақ сияқты сезілді.

II. С-в тұйық көшесі: жарқыраған терезе, ашық есік

Достар Труба алаңынан Грачевкаға қарай бұрылып, көп ұзамай Васильев сырттай ғана естіген көлденең көшеге келіп шықты. Әйнектері самаладай жарқыраған, есіктері айқара ашылған қос қатар үй көрінді. Барлық есіктерден төгіліп жатқан бей-берекет дыбыс — рояль мен скрипканың үзік-үзік сарындары — әлдебір қараңғыда, шатыр үстінде орнатылған «беймәлім оркестрге» ұласқандай.

Алғашқы үйге кіргенде тар дәліз, сарғылт диван, ұйқысы қалың, қырынбаған, малай реңдес біреу қарсы тұрды. Кір шаятын жердегідей күлімсі иіс пен сірке суының өткірлігі танауға ұрады. Медик пен суретші ішке үңіліп, итальянша-сықақ сөздермен әзілдесе бастады, ал Васильев ұялғандай қысыла қарап тұрды.

Есік көзінде шашын қырыққан, көгілдір шолақ көйлекті, омырауында аппақ алқасы бар жас аққұба әйел көрінді. «Төрлетпейсіздер ме?» деді. Залда тағы бір толық, ұзын бойлы әйел рояль қасында пасьянс таратып отыр екен, келгендерге назар да салмады.

Бірінен соң бірі әйелдер кіріп, ән де салды, күлді де. Бірақ Васильев өзіне «жұмбақ» болып елестеген дүниеден қызығарлық сыр таба алмады. Айна, рояль, алтын рамалы арзанқол суреттер, қалың бояу, ойсыз енжар жүздер — бәрі таныс әрі сүреңсіз көрінді. Оның көңілін шын түрткен жалғыз нәрсе — қабырғадағы жосықсыз суреттер мен көйлек-алқалардағы әдейі жасалғандай оғаш талғамсыздық еді.

Бір үйден екінші үйге ауысқан сайын Васильевтің назары әйелдерден гөрі малайларға ауа берді. Бірінде ұйқысы ұйысқан, сүртік киген; бірінде шынжыр таққан, менменсіген қатпа; бірінде газет оқып, келгендерге көз де салмайтын сұсты бейне. Соларға қараған сайын Васильев олардың өткенін ойлады: «Тағдыр дауылы мұны осында айдап әкелгенше қандай тауқымет көрді? Анасы бар ма? Үйленген бе? Ертеңі не болады?» деген сұрақтар көбейді.

III. «Талғамсыздықтың» да тұтастығы

Портердің екі тостағын тартып алғандықтан ба, суретші кенеттен қызып алып, күйгелектене түсті. «Ең таңдаулысына апарамын!» деп, достарын жетеледі. Ол кадриль билеуге табандап тұрып алды, ақыры бәрі билей бастады.

Сегіз үйді аралағаннан кейін Васильевті көйлектің түсі де, салақ бөкебай да, қызылды-жасылды шашбау да, қалың күлгін бояу да таңырқатпайтын болды. Керісінше, бірте-бірте ол мұның бәрі жай ғана «талғамсыздық» емес екенін аңғарды: бұл — С-в тұйық көшесіне ғана тән, көптен қалыптасқан өз «стилі» бар тұтас көрініс.

Бір бикеш келіп қасына жайғасты. «Билемей қарап отырғаныңыз не? Неге көңілсізсіз?» деді. Ол қызыл шарап сұрады. Васильев жауап қатпады. Сосын «Сіздер қашан ұйықтайсыздар? Қай кезде тұрасыздар? Ұйқыдан кейін не істейсіздер?» деп, қинала сұрай бастады. Әйел тұрмыс тәртібін жай ғана айтып шықты да: «Бірақ мұны несіне сұрап отырсыз?» деді. Васильев «жай сөйлесу үшін» дегенмен, шын мәнінде ол әйелдің тағдырын, ата-анасын, бұл жерге қалай келгенін, үміті бар-жоғын білгісі келген еді — бірақ сөзді қалай бастарын таба алмады.

«Жасыңыз қаншада?» деген сұрағына әйел «Сексенде» деп кекетті. Кенет қарқылдап күліп, жұрт естісін дегендей тұрпайы сөз айтты. Васильев сасып қалды: езу тартқан жалғыз өзі еді, ал өзгелер — достары да, музыканттар да, әйелдер де — түк естімегендей бұрылып та қарамады. Осы немқұрайлылық Васильевке одан сайын ауыр тиді.

Ол музыканттарға көз салды: рояльда жылы жүзді, көзілдірікті қарт, скрипкада судай жаңа киінген жас жігіт. Жас жігіттің жүзінен қажығандық та, есерлік те көрінбейді; талғаммен киінген, беріле ойнайды. Васильевке жұмбақ — дәл осындай адамдар мұнда қалай тап болды? Әйелдерге қарағанда не ойлайды? Сахнадағы «романтикалық қайғы» да, кітаптан оқыған «кешірімге ұмтылған» бейне де бұл көрініске жуыспайтын сияқты.

IV. Қайтуға ұмтылыс және қайта оралу

Көшеге шыққан соң медик өз «бикешімен» сөйлескенін айтып, оның алғашқы махаббат хикаясын сөз етті: батырлары — Смоленск жақтағы әйелі, бес баласы бар бухгалтер; қыз он жетіде, ата-анасының қолында тұрғанда әлгі бухгалтер елу теңгеге іш киім әперіп, жүрегін баурап алыпты-мыс.

Васильев тыңдап тұрып, іштей: «Бұл да бір билеген бикештің алғашқы ашынасын біліп алды. Ал менің қолымнан бұл да келмейді» деп ойлады. Сосын ашық айтты: «Мен үйге қайтамын. Мұнда өзімді қалай ұстауды білмеймін. Жаныма жат, зеріктім. Қызығарлық не бар?»

Бірақ суретші жалынып, «тағы біріне кіріп шығайық» деп көндірді. Жоғары көтеріліп, кілемдер мен алтындалған жақтауларға толы үйге кірді. Мұнда да С-в көшесіне тән «стиль» сақталған, бірақ біраз «жетілген» түрі сияқты.

Васильев залға кіріп отырды. Бұл жолы меймандар да бар екен: екі жаяу әскер офицері, алтын көзілдірікті байсалды қасқа бас мырза, Межев институтының екі тықыр иек студенті және актерге ұқсайтын өлердей мас адам. Әйелдердің ешбірі Васильевке көз де салмады. Тек Аидаша киінген біреуі жанай қарап, әлденеге күлімсіреді де, есіней отырып: «Қара торы жігіт келді» деді.