Бұқабай ауылнай
1917 жылдың қараша айының ортасында ел аралап жүріп, Қауқымбайдың үйіне кездейсоқ қондым. Менімен бірге дуаннан келе жатқан Тәңірберген де түсті. Шам жағылып, шай әкелінді. Біз бай, бәйбіше және мырзамен бір дастарқанда отырдық.
Самаурынның есік жағына кірлеу майлық-орамалды жайып жіберіп, үсті-басы далба-дұлба бір жігіт келіп отыра кетті. Шоқпақтай бұжыр қара, қолы тілім-тілім жарылған. Байдың малайы екенін ешкім айтпаса да, түр-тұлғасынан, отырыс-тұрысынан-ақ аңғаруға болатын.
Бір дастарқандағы әңгіме
Бізге өзінің байлығын, малай ұстайтынын білдіргісі келгендей, Қауқымбай бай даусын көтеріңкіреп: — Әжі өгіздерді байладың ба? — деді.
Бәйбіше де байдың сөзін демейін дегендей іліп әкетті: — Қыс жақындап келеді, тезек жанындағы жалаңның шомын дұрыстау керек еді. Сүмеңдеп қыдырумен-ақ ұзақ күнді кеш қылады, — деді.
Есік жақтағы жігіт күңк етті: — Сүмеңдеп қайда бардым?
Бай мен бәйбішенің ортасында отырған мырза күлімсіреп: — Балалармен доп ойнағаны болмаса, ешқайда барған жоқ, — деп кекетті.
Ата-енесінің, байының ыңғайына жығылғысы келгендей келіншек те шет қалмады: — Жұмысының көптігінен ағаш жарып беруді де қойды. Бүгін шайға суды өзім әкелдім, — деп түйреп өтті.
Жігіт үндемеді. Сөзді созуды орынсыз көрді ме, бай әңгімені басқаға бұрды: — Тәңірберген, сөйлей отыр. Дуанда қандай хабар бар?
Дуаннан келген үрейлі хабар
Тәңірберген күрсінгендей болып жауап берді: — Мен оның хабарын қайдан білейін. Апарған бір-екі қойымды сатып қайтқанша асықтым… Дуанда бұрынғы күй жоқ. Қауіп-қатер күшейген.
Ол сонда көргенін айтып берді: — Әжі екі торы ат жегіп, меліш сатып жүретін Сани дейтін ноғайды көрдім. Сол айтып отыр: “Большевик деген келе жатыр. Байдың малын тартып алып, кедейлерге береді екен. ‘Менікі-сенікі’ демей, бар мүлікті ортаға салады екен…” — дейді. Өзі көп болса керек, ішкі қалалардан шыққан дейді ғой.
Бай жүзінде мысқыл аралас күлкі пайда болғандай: — Естіп едім, түнде Рахмет қонып кетіпті, — деді.
Байдың бұл хабарға онша ренжімегенін сезген Тәңірберген сөзін жалғады: — Оқыған мына Кәрімдер білмесе, біз қайдан білейік. Өзін түрмеде жатқан кілең бір бұзықтар дейді ғой. Патша құлаған соң босап шыққан болар.
«Кәрімдер білмесе…» деген сөз мырзаның намысына тигендей болды. Ол білгішсініп: — Ылғи ақшаға жалданған құл-құтандар ғой. Мына Бұқабайға ақша беріп, біреуді өлтір десең, өлтірмес пе? Жаңа билік “бәрін кедейге әперем” деген соң, өңкей малайдың құтырып жүргенін көрмейсің бе? Бәрі әурешілік, күні ертең-ақ жойылады, — деді.
Келіншек мысқылдап: — Біздің Бұқабай ауылнай болады екен ғой, — деп күлді.
Сол сәтте есік жақтағы жігіт — Бұқабай — алғаш рет тіке сөйлеп кетті: — Болса, қайтер дейсің? Көрінген жерге мөрін тастап кететін Сарыбайдың баласындай бола алмас дейсің бе?!
Бәйбіше де, бай да Бұқабайға тесіле қарады. Дәмесінің зорын!
1922 жыл: Бұқабайдың күйреуі
1922 жылдың мамыр айында жол үстінде Бұқабайға қайта жолықтым. Жаяу келеді. Үстінде шоқпыт-шоқпыт шапан, иығында жамаулы қап.
— Бұқабай, жол болсын!
Ол шаршаңқы үнмен: — Ауылнайдың ауылына барам. Қазынадан үн келген екен, өзім барып алмасам, көрінген жеп қойып, бос қаламын. — деді.
— Биыл тұқым келгенде аштықтың әлегінен жүре алмай бара алмап едім. Маған тиісті тарыны Кәрім бермей кетті, — деді. Жүзі ашаң, сүзектен енді тұрған адамдай.
Аз тұрып сөйлесуге шамасы келмей, жерге отырып тынысын басты. Жайын бастан-аяқ сұрағанымда, байдың өзін қуып шыққанын, әйелі екеуі алты ай қыста тілек тілеп, ит пен мысық жеп күн көргенін айтты.
— Жаз жетті, енді өлмеспіз. Байдың соқасын айдап, бір жерге тары салдым. Тірі болсақ, күн көреміз, — деді.
Қырман үстіндегі азғана береке
Сол жылы қырман үстінде Бұқабайға тағы кездестім. Азғана тарысын күрекпен ұшырып жатыр екен.
— Қырман тасысын!
Бұқабай күліп: — Айтсын. Тасығаннан ұраға сыймай, бәрі нәлөкке кетейін деп тұр, — деді.
Сұрастыра келсем, ауылнай тұқым бөлгенде оның мойнына екі пұт тары жазып, «екі жер салды» деп қойыпты.
— Маған деген тарыны Кәрім алып бермей кетті. Қатыннан келген жалғыз алашаны қыста ашыққанда сатпай сақтап едім. Соған жарты пұт тары алып сеуіп едім, — деді. — — Енді, міне, бәрі нәлөкке кетейін деп тұр… Бірақ әйтеуір ел бар ғой, қайыр сұрасақ та өлмеспіз.
Бар тарысы нәлөкке кетіп, қайта ашығатын түрі болса да, нәлөкті шығарған үкіметке реніш айтпады.
— Кедейді теңгереді дегенге мәзбіз. Қашан теңелгенше байлар жанды шығарып болатын шығар, — деп, күрегін алып қайта іске кірісті.
1923 жыл: сайлаудағы бетбұрыс
1923 жылдың қазан айында 4-ауылдың сайлауына тап болдым. Жиналған жұрттың ішінде байы да, кедейі де бар. Үйдің ортасында салқамдау үстел тұр: үстіне қағаз-қалам қойылып, мұрны үлкендеу қара сұр жігіт отыр.
Нұсқаушының талабы
— Жолдастар! Мені сайлауды басқару үшін үкімет жіберді. — деді ол. — — Сондықтан бұл мәжілісті басқаруға президиум сайлауларыңызды өтінем.
Жұрт түсіне алмай, бір-біріне қарады. Бір қарт: — Шырағым, “президиум” дегенің не нәрсе? — деді.
Нұсқаушы түсіндірді: — Президиум — мәжілісті басқаратын адамдар. Естеріңде болсын: мәжілісте кедейлер ғана болуы керек. Байлардың бұл уақытқа дейін тонын айналдырып киіп, арамызға кіріп алдағаны жетеді. Ондайлар болса, араларыңнан шығару керексіңдер!
Бұқабайдың сөзі
Сол кезде Бұқабай орнынан сұранып: — Мырза, маған сөз бересіз бе? — деді.
— Айта қойыңыз, — деді нұсқаушы.
— Айтсам, біздің ішімізде мені талай жыл құл қылып, отын-суын тасытып отырған Қауқымбайдың мырзасы Кәрім отыр. — деді Бұқабай. — — Николай заманында бірнеше жыл ауылнай болған. Мүмкін болса, сол мырзаның арамыздан шыққанын тілер едім.
Нұсқаушы кесіп айтты: — Әбден дұрыс. Қауқымбаев кім? Өкшеңізді көтеріңіз!
Орта бойлы, семіздеу қара жігіттің жүзі құбылып, үйден шығып кетті. Отырған жұрт бір-біріне қарап жымыңдасып, іштей мәз болды.
“Бұқабай болсын!”
— Қане, мәжілісті басқаратын адамдарың кім? — деді нұсқаушы.
Жұрт шу ете түсті: — Бұқабай болсын! Бұқабай! Бұқабай!
Бұқабай нұсқаушымен қатарласа үстелге отырды. Нұсқаушы көп сөйледі, басқа мәселелер аяқталып, сайлау басталар шақ туды.
Бұқабай өз-өзін ұстай алмай, қайта сөзге кірісті:
— Мына жігіттің сөзін естіп отырсыңдар: істің кілті өз қолымызда сияқты. Үкімет берген теңдіктен пайдалануымыз керек. Бұлай санға кіріп, жиылысты басқарамын деу — өңімде көремін деген ісім емес еді.
— Өздерің де білесіңдер: жаңағы Кәрім мырза маған не істемеді? Бес жасымда әке-шешемнен айырылып, соның есігіне кіргеннен отызға дейін құлдығында болдым. Сол өмірде не жарытып ақы алмадым, не “разы болсын” дегенді естімедім — ылғи боқтау, сөгумен өтті.
— Басқасын қойғанда, былтырғы ашаршылық жылы қаңғытып жіберді. Оның үстіне тұқымды жеп қойып, салығын маған тартқызды. Айта берсем, ісі көп — оны өздерің де білесіңдер. Енді айтарым: ауылнайлыққа кедейдің пайдасын ойлайтын, кедейге жаны ашитын адамды сайлай көріңдер!
Жұрт іле қосты: — Сені сайлаймыз! Бұқабай ауылнай! Ауылнай! Ауылнай!
Нұсқаушы тәртіпке шақырды: — Тоқтаңдар, дауысқа салайық!
Бірақ жұрттың екпіні басылмады: — Дауысқа салсаң да, салмасаң да ауылнай! Ауылнай, ауылнай!
Біреудің дауысы анық шықты: — Жасасын, кедей теңдігі!
Артынан көпшілік іліп әкетті: — Жасасын, кедей теңдігі!