Ассоциативтік психология

Ньютон ашқан әлемдік тартылыс заңы XIX ғасырдың соңына дейін өзгермейтін заң деп саналды. Сол себепті сол дәуірдің ағартушылары Ньютон мен Локк есімдерін қатар атап, ерекше дәріптеді. Өйткені бұл екеуі де ассоциативтік психологияны механикалық және сенсуалистік көзқарастарға сүйене отырып зерттеді.

Негізгі ой: ассоциативтік бағыт психикалық құбылыстарды байланыстар (ассоциациялар) арқылы түсіндіруге ұмтылды және бұл түсіндіру көбіне механикалық модельдерге жақын болды.

Тарихи бастаулар және XVIII ғасырдағы бетбұрыс

Ассоциациялық (байланыс) қағидаларды қолдану идеясы көне дәуірден белгілі: мұндай ұстанымдарды Үндістан ойшылдары мен ежелгі грек ғұламалары да қарастырған. Алайда XVIII ғасырда ассоциация ұғымы айқынырақ детерминистік сипат алып, дене процестерінің жиынтығы белгілі бір қызмет атқаратын машина әрекеттеріне ұқсайды деген түсінікке сүйенді.

Көне дәстүр

Байланыстарды тәжірибе арқылы түсіндіру идеясы ертеден бар болды.

XVIII ғасырдағы детерминизм

Психикалық құбылыстар «себеп–салдар» жүйесіне бағынады деген көзқарас күшейді.

Гартли: ассоциацияны жалпы ұғым деңгейіне көтеру

Психология тарихында ассоциацияны жалпы категориялық ұғым деңгейіне алғаш көтеріп, оны кеңінен насихаттаған тұлға — ағылшын дәрігері Дэвид Гартли (1705–1757). Ол психикалық процестердің барлығы ассоциацияға сүйенеді деп түсіндірді.

«Адамды бақылау» (1749)

Гартлидің «Адамды бақылау» атты еңбегі ассоциация ілімінің кең тарауына және өзекті бағыт ретінде қалыптасуына бастау болды. Бұл зерттеуде ол көптеген психикалық процестерді жүйке жүйесінің тербелістерімен байланыстыра түсіндіріп, адамның санасыз әрекеттерін материалистік тұрғыдан талдауға ұмтылды.

Соның нәтижесінде ол саналы әрекеттің іргетасы саналатын ақыл-ой мен ерік-жігер қасиеттерін де сипаттады. Бұл тұжырымдар санасыз әрекетті түсіндіретін алғашқы материалистік пайымдардың қатарында.

Бір сөзбен айтқанда, Гартли теориясын XVIII ғасырдағы ассоциациялық материалистік ілімнің шарықтау шыңы деуге болады.

XIX ғасырдың бірінші жартысы: материалистік негіздің нығаюы

XIX ғасырдың бірінші жартысы психологияның даму тарихындағы елеулі кезеңдердің бірі болды. Осы уақыт аралығында рефлекторлық теорияға сүйенген бұрынғы ассоциациялық тұжырымдама материалистік тұрғыдан нығая түсті. Ассоциацияның субстраты және оның ішкі бейнесінің санаға айналуы мәселелерін Т. Браун (1778–1820), Джеймс Милль (1778–1830), Дж. Ст. Милль (1806–1873) секілді зерттеушілер қолдады.

Бұл бағыттың негізгі қағидалары

Біріншіден: психика түйсік пен қарапайым сезім түрлерінен құралады.
Екіншіден: ассоциация тұрғысынан алғанда, бөлшектер (қарапайым элементтер) бастапқы, ал күрделі психикалық құрылымдар — елес, ой, сезім — кейінгі деп есептеледі.
Үшіншіден: ассоциациялар осы екі топтағы психикалық процестер арқылы құралады.
Төртіншіден: ассоциациялар күнделікті тәжірибе арқылы санада жиі қайталанған сайын бекіп, тұрақтана түседі.

Биология және физиологиямен тоғысуы

Ассоциациялардың жасалу барысы биология мен жүйке физиологиясын зерттеу нәтижелерімен түсіндірілді. Бұл кезеңде түрлі ғалымдар ассоциацияның қайнарын әр қырынан негіздеуге тырысты.

Г. Гельмгольц (1821–1894)

Ассоциацияның жасалуын сезім мүшелерінің қызметімен байланыстырды.

Ч. Дарвин

Ассоциацияны эмоциялар арқылы түсіндіруге мән берді.

И. М. Сеченев (1829–1905)

Ассоциацияның физиологиялық негізін бас миы рефлексінің қызметімен ғылыми тұрғыдан дәлелдеді.

Г. Спенсер (1820–1903)

Ассоциацияны психиканың филогенездік дамуымен ұштастырып, психика дамуы мінез-құлықтың өзгеруіне бейімделу арқылы жүреді деген пікір айтты.

XIX ғасырдың соңы: тұжырымдаманың кеңеюі

XIX ғасырдың 80–90 жылдарында Г. Эббингауз (1850–1909), Г. Мюллер (1850–1934) сияқты психологтардың еңбектерінде ассоциацияның жасалу жолдары әртүрлі түсіндіріліп, бұл концепция одан әрі дамытылды.

Қорытынды бағыт

XIX ғасырдың орта шеніне дейінгі психология дамуында бұл ғылымның дербестік сипаты айқындалып, зерттеушілер табиғи-ғылыми негізге сүйенді. Физиологиялық зерттеу әдістері қолданылып, түсіндіруде биологиялық үлгіге арқа сүйеу күшейді.