Анық орыс классикгерінен Абайдың аудармалары
Абайдың аудармалық мұрасы: көлемі, бағыттары, мәні
Абай аудармалық өнерді ең алдымен орыс классикалық поэзиясын қазақша сөйлетуге жұмсады. Байрон, Гете секілді Еуропа классиктерінен бірнеше өлең аударғанымен, олардың өзін көбіне Лермонтов жасаған орысша нұсқалар арқылы қазақшалады.
Негізгі аударылған авторлар
- Крылов — бірнеше мысал (төрт-бес шақты).
- Пушкин — «Евгений Онегиннен» алынған үзінділер.
- Лермонтов — ең көп аударылған ақын (отызға жуық өлең, жинақ бойынша жиырма жетіге жуық нұсқа аталады).
Сирек деректер
- Буниннен — бір өлең.
- Кей зерттеушілер Мицкевичтің кейбір өлеңдерімен үндес аз ғана аудармалар барын айтады.
- Жинақтағы аудармалардың жалпы саны — қырыққа жуық.
Бұл мұра — Абайдың ақындық еңбегіндегі тарихи, мәдени және ағартушылық мәні айрықша, салмағы зор шығармалар. Жекелеген аудармаларды талдауға кіріспес бұрын, екі мәселені бөліп айту қажет: біріншісі — Абайдың аудармаға берген талғамы мен бағасы; екіншісі — сол аудармалардың Абайдың өз шығармасына және кейінгі қазақ жазба әдебиетіне жасаған ықпалы.
Абайдың аудармашылық әдісі: дәлдік пен еркіндік
Әрбір оқушыға анық көрінетін жайт: Абай сүйген орыс классиктерін бірде дәл, бірде еркін аударса да, қай кезде де көркемдік өлшемін түсірмей, шебер өлең үлгісін ұсынады. Бұл тұста ақынның тіл байлығы мен ірі таланты, сондай-ақ ізденіске толы еңбекқорлығы ерекше байқалады.
Көркемдік айрықшалығы
Аударма үстінде Абай өз өлеңдерінде қолданатын шабытты да, сыншыл ұқыптылықты да толық жұмсағандай. Кей тұста оның өзіне тән нәзік те терең сырлы сөздері, өткір мысқылы мен ащы ажуасы аударма мәтіннің өзінен көрініп отырады.
Орыс поэзиясы — дүниежүзілік әдебиетте ірі классиктерімен дараланған, мәдениеті биік халықтың өскелең өнері. Мұндай поэзияның терең сырын, үлкен ойын қазақтың жас әдеби ортасына жеткізуде Абайдың шебер аудармалары айрықша қызмет атқарды: Пушкин мен Лермонтовтың көркемдігін танытты, Крылов сатирасының халықтық өткір мысқылын түсінікті етті.
Аудармалардың Абай шығармашылығына және қазақ әдебиетіне ықпалы
1887 жылдан бастап Абайдың өмірінің соңына дейін аудармалары жыл санап молайып отырды. Сол кезеңдегі ақын көтерген тақырыптарды түгел еске алсақ, аудармалардың жаңалық әкелген жемісті әсері оның төл өлеңдерінен де байқалады.
Қоғамдық сын және ой сазы
Қоғамдық мінез-құлықты сынауда Абай Пушкин мен Лермонтовтан гөрі Салтыков-Щедрин, Некрасовтардан көбірек үлгі көрді деуге болады. Бірақ мұңды, сыршыл жалғыздық ойларына келгенде Пушкин мен Лермонтовтың саз-сарыны сезілмей қалмайды.
Лирика, табиғат, махаббат
Табиғат көркі, махаббат, көңіл күй лирикасында Абайдың көркем теңеулері мен бейнелеу тәсілдері Пушкин, Лермонтовпен еліктеу арқылы емес, іштей табысып, туыса жақындағанын аңғартады.
Ал Абайдан кейінгі қазақ әдебиетіне келсек, оның аудармаларының мәдени, тәрбиелік, көркемдік ықпалы ұшан-теңіз. Бұл еңбек тек әдеби жұмыс емес, кең мағынадағы ағартушылық, тарихи, қоғамдық қызмет болды: қазақ даласына орыс мәдениетінің жарығын түсіргендей әсер етті. Отарлық аппараттан өгейлік көрген қалың бұқараға Абай орыс классиктерін аудару арқылы орыс халқының жүрегін, сезімі мен ойын, қадір-қасиетін ашып көрсетті.
Тарихи салдар
Крылов пен Лермонтов шығармалары Абайдың еңбегі арқылы-ақ өткен ғасырдың соңында қазақтың жас қауымына қадірлі, сүйікті бола бастады; олардың бағасы Абайдың өз жырларынан кем түскен жоқ. Соның нәтижесінде кейінгі қазақ әдебиетінің тарихында орыс әдебиетінің ықпалы үзілмей дамитын дәстүрге айналды.
«Евгений Онегин» аудармалары: жеті бөлек үзінді және еркін өңдеу
Абай аудармаларын жылма-жылдық ретпен қарастырсақ, Крылов дәуірі бұрын болғанымен, ақын оны кейінірек аударған. Сондықтан Абай аудармалары туралы алғашқы сөзді оның Пушкиннің «Евгений Онегинінен» жасаған аудармаларынан бастау орынды.
Мұрсейіт қолжазбасындағы ретпен берілетін жеті бөлім
- «Онегиннің сипаты»
- «Татьянаның хаты»
- «Онегиннің ойы» («Таңғажайып»)
- «Онегиннің сөзі» («Хатыңнан жақсы ұғындым»)
- «Онегиннің хаты» («Құп білемін, сізге жақпас»)
- «Татьянаның сөзі» («Тәңірі қосқан…»)
- «Ленскийдің сөзі» («Барасың қайда-қайда»)
Бұл үзінділер арқылы романның толық оқиғасы түгел аударылмайды; Абай, негізінен, Онегин мен Татьяна арасындағы махаббаттың алма-кезек күшті күйін ғана алады. Сол себепті Абай нұсқасында хат арқылы баяндалатын роман сипаты айқынырақ сезіледі.
Еркіндік шегі
Абай аудармасының соңында Онегинге ақырғы сөзді өзі беріп, Пушкиндегі жоқ трагедиялық ойға апарады. Бұл — ақынның еркін өзгерісінің айқын көрінісі. Сонымен қатар кей бөлімдерде (мысалы, Онегиннің сипатында, Ленский сөзінде, Татьяна хатының кей тұстарында) Пушкинге жақын келетін жолдар да бар; бірақ ол жерлердің өзінде Абайдың қосқан шумақтары мен ой сезімдері жиі ұшырайды.
Мұндай шығармашылық еркіндіктің екі себебін атауға болады: біріншіден, Абай орыс жастарының өмірі мен сезім сырын қазақ жастарына тәлім-тәрбие ретінде ұсынуды көздеді; екіншіден, бұл кезеңде оның аударма туралы түсінігі шығыстық классикалық поэзиядағы «нәзира» дәстүріне жақындау болған тәрізді — түпнұсқаның өзегін сақтай отырып, тың мақсат пен арман қоса жырлау.
Онегин тұлғасын түсіну: Белинский бағасы және Абай ұстанымы
Абай үшін Онегиннің «опасыз» бейнесінен гөрі, адасып барып, шын өкінішке түскен адамның адамдық шындығы маңыздырақ болды. Өмірде асылды уақытында бағаламау — әр ортада, әр дәуірде ұшырасатын қателік. Ал сол қателікті таныған сәттегі өрттей өкініш — жастарға ой салатын үлгі, реализмнің де бір терең сыры.
Белинский талдауының ізі
Онегин бейнесін терең ұғынуда Белинскийдің сын еңбектеріндегі тұжырымдармен үйлес бар: ұлы сыншы романда бір дәуірдің орыс қауымы берілгенін айтады; соның тұлғалық бейнесі Онегин, Татьяна, Ленский арқылы танылады. Осы көзқарасқа жақындау ұғым Абайдың Онегинді опалы, жақсы жігіт ретінде көрсетуіне негіз болды.
Абайдың мақсаты — қазақ жастары осындай әділ сыншыл, адамгершілігі биік тұлғаның қадірін танып, мінез өнегесін үлгі етсін деу. Оның үстіне, қазақ ортасында жақсы қыздың әзиз жанын бағаламайтын опасыздың өзі жетерлік; ал шын опасыздың өкінішінен өнеге тумайды. Сондықтан Абай үшін шыншыл жігіттің өкініші — тәрбиелік мәні бар шындық.
Поэтикалық жаңалық: шалыс ұйқас, ырғақ және қазақы үн
1889 жылға дейінгі Абайдың төл өлеңдерінен Татьяна хатының немесе Онегиннің «Құп білемін, сізге жақпас» деген хатындай үлгіні кездестіре бермейміз. Бұл аудармаларда ақын бұрын көп қолданбаған тың түрге барады: шалыс ұйқас тәсілін қолданады, ырғақ жағынан Пушкиннің қысқа жолдарына жақындауға тырысады.
Дәлдік пен ұлттық ұғым арасындағы таңдау
Абай Татьяна тілімен қазақ қызының жүрегіне тіл бітіреді; Онегиннің ойлы өкініші арқылы саналы жас жігітті үлгілі сезімге тәрбиелейді. Бұл жолда кейде қазақтың тұрмыс-тіршілігіне жақын теңеулерді енгізіп, оқушыға ұғымды етуді көздейді. Дегенмен сирек жағдайда түпнұсқа шындығына дәл қабыспайтын ауыстырулар да ұшырасады.
...Шеш көңілімнің жұмбағын, Әлде бәрі алданыш. Жас жүрек жайып саусағын, Талпынған шығар айға алыс...
...Михрабымсың, бас ұрамын, Тіл жетпей ғүзіріме, Жетпедім, не жасырамын, Гауһарымның қадіріне...
Мұндай «михраб» секілді исламдық ұғымның христиан ортасындағы кейіпкер сөзіне енуі түпнұсқа дүниесіне толық сай келмеуі мүмкін. Бірақ бұл да Абайдың өз оқушысына әсерлі, түсінікті болсын деген ізденісін аңғартады. Жалпы алғанда, ол Пушкин поэзиясының табиғатына лайық тілдік бейнені көп жағдайда дәл табады.
Пушкинді қазақша сөйлетудегі осы тәжірибеден соң Лермонтовты аударуда Абай мүлде басқа қырынан көрінеді: мұнда ол нағыз шебер аудармашы ретінде еңбек етеді.
Лермонтов аудармалары: көлемі, жанры және «ізімен жазу» тәжірибесі
Абайдың Лермонтовтан жасаған аудармалары саны көп: жиырма жетіге жуық өлең мен үзінді. Ол жеке лирикаларды ғана емес, поэмалар мен прозалық туындылардан өлеңмен жеткізілген бөліктерді де аударды.
Поэмалар мен ірі шығармалардан үзінділер
- «Демон» — «Мұңлы шайтан…» деп басталатын үзінді.
- «Боярин Орша» — Арсений монологы («Босқа әуре боп…»).
- «Измаил бей» — кіріспе толғауы.
- «Вадим» (аяқталмаған повесть) — бас жағы «Батар күнге шымылдық…» түрінде өлеңмен берілген.
Белгілі лирикалық аудармалар
- «Теректің сыйы»
- «Жолға шықтым»
- «Жартас»
- «Дұға»
- «Бородино»
Аралық көпір: Лермонтов арқылы Байрон мен Гете
Абай Лермонтов аудармалары арқылы Байронның «Еврейская мелодия» өлеңін «Көңілім менің қараңғы» болып қазақшалады. Сондай-ақ Гетенің атақты «Қараңғы түнде тау қалғыпты» өлеңін де Лермонтов нұсқасы арқылы аударды.
Сонымен бірге Абайда аудармаға ұқсап басталып, кейін өз толғанысына еркін ауысып кететін шығармалар бар. Кей басылымдарда мұндай өлеңдер түгелдей Абайдың өз туындысы ретінде беріліп жүргені де белгілі. Мысалы, Лермонтовтың «Не верь себе, мечтатель молодой» өлеңінің алғашқы шумағы Абайда «Өзіңе сенбе, жас ойшыл» болып басталады; «Вечер» өлеңінің жолдары «Көлеңке басын ұзартып…» өлеңіне сарын береді; «И скучно, и грустно» сарыны «Әм жалықтым, әм жабықтым…» өлеңімен тектес.
Жіктеу ұсынысы
Мұндай үлгілерді «аударма» деп шегелеуден гөрі, «Лермонтовтың ізімен» немесе «Лермонтовша» деп жіктеу орындырақ. Бір ұлы ақынның бейнесі мен теңеуі екінші ақынға лейтмотив болып, шығармашылық сабақтастық ретінде жалғасуы — әдебиетте заңды құбылыс.
Үлгі ретінде: Байрон → Лермонтов → Абай
Мұны Лермонтовтың өз тәжірибесінен де көруге болады: Байронның «В альбом» өлеңін Лермонтов аударып қана қоймай, кейін өзі де «В альбом» атты өлең жазып, Байронның теңеу-ой өрнегін жаңаша қайталайды. Абай Лермонтовтың осы жолдарын «Сал демеймін сөзіме ықыласыңды» аудармасында былай береді:
Кім білер, жабырқаңқы жазған сөзім, Жібермей кеп тоқтатар оның көзін. Жолаушы жол үстінде тамаша еткен, Секілді өткен жанның бір күмбезін.
Мұнда Абай Лермонтовтан анық аударма жасайды; ал Лермонтовтың Байронмен байланысы кейде «аударма» деп қатаң аталмай, сарындастық, тектестік түрінде көрінеді. Абайдың кей шығармаларындағы ерекшелік те — осы шығармашылық жалғастықтың бір қыры.