Екінші уәзір
Ханның жарлығы және бір бейшараның тәуекелі
Бұрынғы заманда бір хан болыпты. Оның үш уәзірі бар екен. Бір күні хан еліне жарлық қылады:
«Қызырды маған көрсеткен адамға ат басындай алтын беремін»
— деп жариялайды.
Бірақ ешкім «мен көрсетемін» деп батыл айта алмапты. Сол елде өзі бәңгі, өзі құмарпаз, киерге киімі жоқ, ішерге тамағы жоқ бір бейшара адам бар екен. Ол іштей ойлайды: «Иттен ілгері, адамнан кейін болып жүргенше, ханға барып “Қызырды көрсетемін” деп, алтынын алып қалайын. Қырық күн болса да қызық көрейін. Қырық күннен кейін хан не қылса, соны қылсын».
Сөйтіп ханға келіп:
— Тақсыр, мен сізге Қызырды көрсетейін. Бірақ маған қырық күн мұрсат беріңіз,
— дейді.
Хан келісіп, әлгі бәңгіге ат басындай алтын береді де, қатты ескертеді: «Егер қырық күннің ішінде Қызырды көрсетпесең, басыңды аламын».
Бәңгі алтынды үйіне әкеліп, қырық күн бойы неше түрлі думан құрып, ішіп-жеп жатады.
Қырық күн біткенде: есеп сұрау
Уәде етілген қырық күн толғанда, ханның жасауылы келіп, бәңгіні ханға алып жүреді. Жолда бұларға бір бейтаныс адам жолығып:
— Менің де ханға баратын шаруам бар еді,
— деп, бірге ілеседі.
Хан қасына үш уәзірін алып, бәңгіден сұрайды:
— Әй, бейшара, Қызырды таптың ба?
Бәңгі жасырмай, бар шындығын айтады:
— Тақсыр ханым, Қызырды мен қайдан табайын? Өзім бәңгі, құмарпаз адам едім. Бұлайша жүріп ғұмыр өткізгенше, Құдай берген дәулетіңіздің арқасында қырық күн болса да қызық көрейін деп осы іске бардым. Шапсаңыз, міне, басым.
Ол қолын қусырып, үкім күтіп тұра қалады.
Үш уәзірдің үкімі және бір бейтаныстың сөзі
Бірінші уәзір
— Сізді алдағаны үшін мұны қойдың етін бұзғандай кескілеп өлтіру керек,
— дейді.
Бейтаныс адам: «Жақсы, бұл уәзір атасынан көргенін айтты», — дейді.
Екінші уәзір
— Мұны төбелеп, сүйектерін ұнтақ қылып өлтіру керек,
— дейді.
Бейтаныс адам: «Жақсы, бұл уәзір де атасынан көргенін айтты», — дейді.
Үшінші уәзір
— Тақсыр хан, бұл бейшара — ақымақтықпен алдаған адам. Енді шынын айтып, жылап тұр.
Сіз — дәулетті, әділетті, рақымды патшасыз. Бір ат басындай алтыннан кедей болмайсыз. Бір ақымақтың ісінен сізге кемшілік келмейді. Бір бейшараның қанын төккенмен мұратқа жетпейсіз.
Одан да патшалық рақым қылып, күнәсін кешіріп, өлімнен азат еткеніңіз жөн.
Бейтаныс адам: «Жақсы, бұл да атасынан көргенін айтты», — дейді.
Атаның өнегесі және Қызырдың ашылуы
Хан бейтаныс адамға таңырқап:
— Сен кімсің? Уәзірлерімнің аталарын қайдан білесің? Олар қандай адамдар еді?
Бейтаныс адам былай деп жауап береді:
Бас уәзірдің атасы қасапшы еді. Баласы әкесінің қой сойғанынан басқа үлгі көрмеген. Сондықтан ол бәңгіні қойша кескілеп өлтіруді лайық санады.
Екінші уәзірдің атасы темірші еді. Баласы әкесінің балғамен темір соққанынан өзге өнеге көрмеген. Сондықтан ол тоқпақтап өлтіруді жөн көрді.
Үшінші уәзірдің атасы сіздің атаңыздың бас уәзірі болған. Өзі аса рақымды, әділетті адам еді. Үшінші уәзірдің сөзіне құлақ асыңыз.
Содан соң әлгі адам ханнан тағы сұрайды:
— Тақсыр хан, егер Қызырды көрсеңіз, мына бейшара бәңгіге тағы да алтын берер ме едіңіз?
Хан:
— Берер едім,
— дейді.
Сонда бейтаныс адам:
— Олай болса, мен — Қызырмын,
— деп ғайып болады.
Қорытынды: рақымның салмағы
Мұны көрген хан таңырқап, баяғы бәңгіге тағы да мол алтын беріп, үйіне қайтарады. Кейін үшінші уәзірді бас уәзір етіп көтеріп, қалған екеуін қызметтен шығарып, олардың орнына басқа адамдарды тағайындайды.
Негізгі ой
- Адамның сөзі мен шешімі көбіне көрген өнегесіне сүйенеді.
- Әділет пен рақым — биліктің сәні ғана емес, салмағы.
- Бір бейшараның қаны емес, бір игі істің үлгісі елге өнеге болады.