Ерте, ерте, ертеде жәндіктер өздерін - өздері мансапқа қойыпты
Ерте, ерте, ертеде жәндіктер өзара «мансап» бөлісіп, әрқайсысы өзінше лауазым тағайындапты: сона — хан, бөгелек — уәзір, шіркей — жасауыл болып сайланыпты.
Күндердің күнінде ызылдап ұшқан бөгелек өрісте жайылып жүрген жылқыны, сиырды, есекті кезіктіреді. Қараса, жылқыға жал, сиырға жая, есекке қоң біткен. Бірақ үшеуі де бөгелекті әкім деп танып, мойын бұрмайды.
Уәзірдің ашуы
Бұған қаны қайнап, көзі алайып кеткен бөгелек ызылдап, әрқайсысына бір төнеді. Алайда жылқы да, сиыр да, есек те мыңқ етпейді.
Ханға арыз
Әбден ашынған бөгелек ұшып келіп, сона ханға шағым айтыпты:
— Осылай да осылай, хан тақсыр! Жан-жануарлар сізді хан деп елемейді, салығын төлемейді.
Жарлық және «салық жинау»
Мұны естіген сона хан ашуға мініпті. Ол шіркей жасауылдарын шақырып, жарлық беріпті:
— Бөгелекке еріңдер! Салық жинап келіңдер!
Төлемесе салықты — сыбағасын беріңдер!
Сонымен, бөгелек уәзір бастап, шыбын-шіркей қостап, жан-жануарлардан «салық» жинауға аттаныпты.
Үш жануар, үш жауап
Жылқы: құйрықтың «үкімі»
Дуылдап келген жәндіктер ең алдымен жылқыға тап береді:
— Салығыңды төлемей, сона ханды елемей жүрген сенің сыбағаңды берейін!
Бөгелек пен шіркей ұмтылған сәтте, жылқы құйрығымен шықпыртып-шықпыртып, бұларды көлдің қалың құрағына қарай қуып тастапты.
— Қой, қанатымыз су болар. Мұны көлден шыққан соң көрерміз, — деп, бөгелек кейін шегініпті.
Есек: күлдің арасында
Бөгелек енді есекке келіпті:
— Әй, бақырауық, кәне, төле салығыңды!
Зіркілдей ұмтылғанда, есек:
— Қыс-қарт, қыс-қарт!
— деп құйрығымен басы-көзін сабалап, борпылдақ күлге аунай беріпті.
— Қой, мына бәлеге ұрынып, күлге көміліп қалармыз. Жүріңдер, сиырды тауып алайық, — деп, бөгелек жасауылдарын ертіп, әрі қарай жөнеліпті.
Сиыр: қуғынға айналған «салық»
Сиырды тауып алып, төбесінен төнеді:
— Кәне, төле салығыңды! Төлемесең, қаныңды түгел сорып, қу сүйегіңді ғана қалдырамыз!
Сонда сиыр:
— Қане, бөгелегім, салығыңды қуып жетсең, аларсың!
— деп құйрығын көкке шаншып, зыта жөнеліпті.
Қорытынды
Ештеңе өндіре алмаған бөгелек қайтайын десе, сона ханнан қорқыпты. Содан бері ол әлі күнге дейін «салығын» ала алмай, сиырды қуалап жүр деседі.
Негізгі ой
- Өзін-өзі «лауазымға» қойған билік әрдайым мойындата бермейді.
- Құр айбат пен жарлық — күш емес; ақыл мен әділет керек.
- Көкірек керу көбіне күлкіге, ал қуғын — баянсыз әуреге айналады.