САЯСАТТАНУ ҒЫЛЫМ РЕТІНДЕ
Саясаттану ғылым ретінде
Саясаттану (политология) — саясат туралы ғылым. Ол өз атауын гректің «politika» (мемлекет істері, қоғамдық басқару) және «logos» (ілім, сөз, ақыл-ой) сөздерінен алады. Қоғамдық ғылымдар жүйесінде саясаттанудың орны ерекше, өйткені саясат адамзат тарихында әрдайым шешуші рөл атқарды: саяси таңдаулардың дұрыстығы немесе қателігі халықтардың тағдырына тікелей ықпал етеді.
Саясаттың салдары неге маңызды?
Егер мемлекет агрессиялық (басқыншылық) соғыс саясатын жүргізсе, оның салдары ұзақ жылдарға созылатын қайғы-қасіретке әкелуі мүмкін. Ал ғылыми негізделген тиімді бейбіт саясат қоғамға тұрақтылық, азаматтарға қауіпсіздік пен әл-ауқат береді.
Адамзат саясаттың күрделі табиғатын өте ерте заманнан-ақ түсінуге ұмтылды. Ежелгі Шығыс пен антикалық дәуір ойшылдары мемлекеттің және саяси биліктің мәні неде, ол кімге қызмет етеді, қоғамдық құрылыстың қандай түрлері бар және олардың қайсысы халыққа қолайлы деген сауалдарға жауап іздеді. Алайда алғашқы түсіндірулер көбіне діни-мифологиялық сипатта болды.
Саяси ойдың тарихи қалыптасуы
Ежелгі мифологиялық түсіндірулер
Ертедегі қоғамдарда жер бетіндегі тәртіп құдайлық тәртіптің жалғасы ретінде қабылданды. Мысыр, Вавилон, Үндістан мифтерінде биліктің қайнар көзі құдайда деп түсіндірілді. Көне Қытайда билік құдайдың құдіретімен жүргізіліп, оны жүзеге асырушы ретінде император танылды. Ежелгі гректерде де бастапқы билік құдайлардан басталады деген түсініктер болды.
Философиялық-этикалық кезең
Қоғам күрделеніп, өндіріс пен халық саны өскен сайын мемлекет қоғамдық өмірге белсендірек араласа бастады. Осы жағдайда саясатты ғылыми тұрғыдан түсіндіруге ұмтылған саяси теориялар қалыптасты. Біздің заманымызға дейінгі I мыңжылдықтың ортасында діни-мифологиялық танымның орнын философиялық-этикалық түсіндіру баса бастады.
Классиктер: Конфуций, Платон, Аристотель
Бұл ойшылдар саясатты теориялық тұрғыдан зерттеп, этикамен тығыз байланыста қарастырды. Олардың ұстанымынша, саясат адамдардың мақсат-мүддесіне сай болып, адамгершілік қағидаларға негізделуі тиіс.
Саясаттанудың негізін қалаушы ретінде жиі Аристотель аталады. Ол лицей ашып, саяси ғылымды жеке пән ретінде оқытты және «Саясат» еңбегінде көне грек қала-мемлекеттерінің саяси жүйелерін талдады. Дегенмен Аристотель саясаттанудың пәнін қазіргі түсініктегідей толық айқындап бере алған жоқ: ол саясаттың түбірін адам табиғатындағы өзімшілдік пен құмарлықты тежеу қажеттілігімен байланыстырды; саясаттың мақсаты — жалпыға ортақ игілік пен әділеттілікке жетуге жәрдемдесу.
Орта ғасыр
Саясаттың діни-этикалық түсіндірілуі күшейді. Фома Аквинский билікті құдай орнатады, бірақ билеуші құдай еркіне қарсы шықса, халықтың оны құлатуға құқығы бар деген қорытынды жасады.
Қайта өрлеу: Макиавелли
Никколо Макиавелли саясатты теологиялық түсіндіруден ажыратып, оны қоғамдағы нақты өмірден туындайтын мәселелерді шешудің құралы ретінде қарастырды. Зерттеудің өзегі ретінде мемлекеттік билікті алып, оны қолға алу мен пайдаланудың амал-тәсілдерін көрсетті.
Жаңа дәуір
Феодализмнің ыдырап, капиталистік қатынастардың орнығуы демократиялануды жеделдетті: сайлау құқығы кеңейді, партиялар мен қоғамдық ұйымдар күшейді, ақпарат құралдары өрістеді. Саяси процестерді арнайы зерттеу қажеттілігі артты.
Бұл кезеңде Дж. Локк, Ш.-Л. Монтескье, Ж.-Ж. Руссо, Т. Джефферсон, Т. Пейн, И. Кант, Гегель сияқты ойшылдар саясат туралы теориялардың дамуына елеулі үлес қосты. XIX ғасырдың екінші жартысында саясаттану жеке пән ретінде орнығып, бихевиористік және эмпирикалық әдістердің кең қолданылуы оның дамуын жеделдетті.
Институционалдануы: негізгі белестер
- 1857 — АҚШ-та Колумбия колледжінде Фрэнсис Либер «Тарих және саяси ғылым» кафедрасын ашты.
- 1880 — сол негізде саяси ғылымның жоғары мектебі құрылды.
- 1872 — Францияда мемлекеттік аппаратқа қызметкерлер дайындайтын саяси ғылымдар мектебі жұмыс істей бастады.
- 1889 — Американың Саяси және әлеуметтік ғылымдар академиясы құрылды.
- 1903 — Америкалық саяси ғылымдар ассоциациясы құрылды.
- 1949 — ЮНЕСКО қолдауымен Саяси ғылымдардың халықаралық ассоциациясы құрылып, ғылымның халықаралық мәртебесін күшейтті.
Бүгінде саясаттану көптеген елдердің жоғары оқу орындарында міндетті пән ретінде оқытылады. Бұл ғылымның қолданбалы бағыты да кең дамыған: саясаттанушы мамандар саяси шешімдердің жобаларын сараптайды, партиялардың сайлауалды бағдарламаларын талдайды, үкіметтік дағдарыстардың және халықаралық шиеленістердің себептерін түсіндіруге көмектеседі.
Кеңестік кеңістіктегі жағдай және Қазақстан
Бұрынғы Кеңес Одағында саясаттану «буржуазиялық ғылым» ретінде шеттетіліп, дербес пән ретінде оқытылмады. Саяси мәселелер зерттелгенімен, олар көбіне коммунистік идеология шеңберінен аспады. 1980-жылдардың екінші жартысындағы реформалармен көзқарас өзгеріп, 1989 жылдан бастап саясаттану бойынша құрылымдар қалыптаса бастады. Қазіргі Қазақстанда саясаттану жоғары оқу орындарында жеке пән ретінде оқытылады, бірқатар университеттер бұл бағытта мамандар даярлайды.
Саясаттанудың пәні: көзқарастар және құрылым
Саясаттанудың пәні туралы біржақты, бәрі толық мойындаған анықтама жоқ. Оның ауқымы мен мазмұны, қандай мәселелерді қамтитыны жөнінде әртүрлі ғылыми ұстанымдар қалыптасқан.
1) Институттық көзқарас
Саясаттануды билікті жүзеге асыратын немесе оған ықпал ететін мемлекет, партиялар, саяси институттар туралы ғылым деп түсіндіреді. Бұл маңызды, бірақ саясаттануды тек осы өріспен шектеу жеткіліксіз.
2) Эмпирикалық (бихевиористік) бағдар
Саясатты қатаң ғылыми өлшеммен, тексерілетін деректермен зерттеуге басымдық береді. Ол сайлау нәтижелері, шығындар, қолдау деңгейі сияқты құбылыстарды есептеуге мүмкіндік береді, бірақ еркіндік, теңдік, әділеттілік секілді категорияларды толықтай санға айналдыру мүмкін емес.
3) Кең (жинақтаушы) түсінік
Саясаттануды саясат туралы жалпы, оның барлық көріністерін біріктіріп түсіндіретін ғылым деп қарайды. Бұл ұстанымды 1948 жылы Парижде өткен халықаралық коллоквиум да қолдады.
ЮНЕСКО қолдаған құрылым (1948)
1) Саяси теориялар
Пайда болуы, дамуы және қазіргі қызметі.
2) Саяси институттар
Конституциялар, аймақтық және жергілікті басқару, көпшілік әкімшілік, салыстырмалы талдау.
3) Партиялар мен қоғамдық ұйымдар
Саяси қатысудың институттары мен арналарын талдау.
4) Қоғамдық пікір
Қоғамдағы көзқарастардың қалыптасуы мен ықпалы.
5) Халықаралық саясат
Халықаралық ұйымдар, халықаралық құқық, мемлекетаралық қатынастар.
Кең мағынада саясаттану қоғамның саяси саласын, оның даму заңдылықтарын, саяси өмірді ұйымдастыру мен басқаруды, саяси жүйелердің құрылымы мен жұмыс істеуін зерттейді. Сонымен бірге ол азаматтардың құқықтары мен еркіндіктері, міндеттері, жеке адамның саяси-құқықтық жағдайы, саяси қатысу тәсілдері, саяси мәдениетті қалыптастыру жолдары, саяси идеялар мен көзқарастардың алуан түрлілігі туралы жүйелі түсінік береді.
Саясаттанудың әдістері
Саяси құбылыстар мен өзгерістердің мәнін ашу үшін саясаттану бірқатар зерттеу әдістерін қолданады. Әдіс — зерттеуді ұйымдастырудың тәсілі.
Салыстырмалы әдіс
Әртүрлі елдердегі саяси құбылыстарды салыстырып, ортақ жақтары мен айырмашылықтарын анықтайды. Ол саяси тұрақтылықты бағалауға және нақты шешім қабылдауға көмектеседі. Қазақстан жағдайында реформалардың тиімділігін арттыру үшін өзге елдердің озық тәжірибесін дұрыс пайдалану ерекше маңызды.
Жүйелеу (жүйелік) әдісі
Саяси құбылыстарды күрделі тұтастықтың бөлігі ретінде қарап, элементтердің қызметін және олардың ортаға, басқа құбылыстарға байланысын талдайды.
Социологиялық әдіс
Саясатты қоғамның экономикалық, әлеуметтік құрылымы, мәдениеті және басқа да жағдайларымен байланыста түсіндіреді.
Тарихи әдіс
Саяси құбылыстарды уақыт сабақтастығында қарастырады: өткен, қазіргі және болашақ байланысын айқындайды; оқиғаларды өз дәуірінің контексінде талдауды талап етеді.
Бихевиористік әдіс
Саясатты адамдар мен топтардың мінез-құлқы арқылы түсіндіруге тырысады: нақты саяси жағдайларда олардың өзін қалай ұстайтынын талдайды.
Нормативтік әдіс
Қоғамдық игілікті ең көп қамтамасыз ететін, адамға тән табиғи құқықтарды іске асыруға кең мүмкіндік беретін саяси құрылым түрін іздейді (XIX ғасырға дейін жиі қолданылған).
Кеңестік дәуірде басым болған тәсіл
Бұрынғы Кеңес Одағында «диалектикалық-материалистік әдіс» ең дұрыс және мызғымас тәсіл ретінде танылды: табиғат, қоғам және сана құбылыстары өзара байланыста және үздіксіз даму үстінде болады деп түсіндірілді.
Тәжірибеде саяси жағдайларды талдауда әртүрлі әдістемелер қатар қолданылады. Мақсат — саяси процестер туралы мүмкіндігінше шынайы және тексерілетін білім алу.
Саясаттанудың негізгі категориялары
Саясаттанудың өзіне тән ғылыми ұғымдары (категориялары) бар. Бұл — саяси құбылыстар мен процестердің мәнін ашатын терминдер мен түсініктер жүйесі.
Кең тараған ұғымдар
Бұл ұғымдарды тарих, әлеуметтану, философия, құқықтану сияқты пәндер де қолдана алады, алайда әрқайсысы оларды өз пәнінің міндетіне сай түсіндіреді.
Саясаттанудың қызметтері
Танымдық (гносеологиялық) қызмет
Қоғамдағы оқиғалардың саяси мәнін түсінуге, үрдістерді танып-білуге және болашақты болжауға мүмкіндік береді. Саяси сауатсыздық демократиялық дамуды тежейді; саясаттану азаматқа ұран мен уәденің астарындағы мазмұнды талдауға көмектеседі.
Құндылықтық (аксиологиялық) қызмет
Саяси құрылысқа, институттарға, әрекеттерге және оқиғаларға саяси баға береді; қоғам үшін мәнді өлшемдер арқылы талдау жасауға үйретеді.
Саяси әлеуметтену қызметі
Демократиялық мемлекетте азаматтықты және демократиялық саяси мәдениетті қалыптастыруға ықпал етеді.
Реттеушілік-басқарушылық қызмет
Саяси өмірді бақылап, тиімді басқару үшін нақты мәлімет пен талдау ұсынады; практикалық шешім қабылдауға қажет ұсынымдар береді.
Саяси өмірді жетілдіру және болжау
Саясаттану реформаларға теориялық негіз болады: заңнамалық және атқарушылық шешімдерді алдын ала сараптауға, саяси институттарды қайта қарауға, басқарудың қолайлы үлгілерін табуға, әлеуметтік-саяси шиеленістерді ауыртпалықсыз шешудің жолдарын көрсетуге көмектеседі. Сонымен қатар, ол ғылыми негізделген болжам жасап, озық өзгерістерге бағыт-бағдар ұсынады.
Басқа қоғамдық ғылымдармен байланысы
Саясаттану басқа қоғамдық ғылымдармен тығыз байланыста дамиды, өйткені олардың ортақ зерттеу нысаны — қоғамдық өмір. Дегенмен әр ғылымның өз пәні бар, сондықтан саясаттанудың гуманитарлық ғылымдар арасындағы орны оның нені және қалай зерттейтінімен айқындалады.
Философиямен байланысы
Философия табиғат, қоғам және таным дамуының ең жалпы заңдылықтарын қарастырып, дүниетанымдық бағдар береді. Осы тұрғыдан ол саясаттануға әдістемелік негіз болады, саяси құбылыстарды талдаудың жалпы қағидаларын ұсынады.
Экономикалық теориямен байланысы
Экономикалық қатынастар саяси процестердің мазмұнына әсер етеді: әртүрлі әлеуметтік топтар өз мүдделерін іске асыру үшін күрес жүргізеді. Саясаттану экономикалық саясатты әзірлеу мен іске асырудың, мемлекеттік реттеудің принциптерін ғылыми негіздеуге көмектеседі.
Құқықтанумен байланысы
Құқық қоғамдық қатынастарды реттейді, ал саяси шешімдер құқықтық тетіктер арқылы жүзеге асады. Саяси билік жүйесінсіз құқық нормаларының жалпыға міндетті орындалуы қиын; сонымен бірге құқықтық негізсіз саяси билік те толыққанды қызмет атқара алмайды.
Әлеуметтанумен байланысы
Саясаттану саясатты заңдылықтарға бағынатын процесс ретінде қарастырса, әлеуметтану адамды «өлшем» етіп алып, әлеуметтік ортаның саяси салаға ықпалын зерттейді. Қысқасы, саясаттанудың назары саясатта болса, әлеуметтанудың назары саясатты жасайтын адамда.
Тарихпен байланыс
Тарих саяси институттар мен идеяларды олардың пайда болу уақытына, жағдайына, эволюциясына қарай жүйелі түрде сипаттайды. Саясаттану осы деректерді теориялық тұрғыдан қорытып, саяси үрдістердің жұмыс істеу логикасын түсіндіруге және салыстырмалы талдау жасауға мүмкіндік береді.
Қорытынды түсінік
Саясаттану — саясат туралы және саясаттың адам мен қоғам арасындағы қатынастарын түсіндіретін жинақталған ғылым. Ол саяси биліктің қалыптасуы мен даму заңдылықтарын, оның жұмыс істеуін, түрлері мен әдіс-тәсілдерін зерттейді; саяси институттар мен процестерді талдап, бағалап, болашаққа негізделген болжам жасауға ұмтылады.