XIX ғасырдың екінші жартысында Сырдария бойындағы қазақтардың әлеуметтік - экономикалық жағдайы өте ауыр болды
XIX ғасырдың екінші жартысында Сырдария бойындағы қазақтардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы күрт нашарлады. Хиуа мен Қоқан феодалдары Сырдарияның төменгі ағысы, сондай-ақ Ырғыз, Торғай, Ембі өзендерінің аңғарларындағы қазақтарды өз ықпалына бағындыруды көздеп, бұл өңірлерге жүйелі түрде шапқыншылық жасап отырды.
Аймаққа қысым: шапқыншылық, бекініс, алым-салық
Хиуа әскерлері Сырдарияның төменгі ағысы бойындағы Жаңадария мен Қуандария алқаптарын басып алып, әскери бекіністер салды. Арал маңындағы қазақтар бұл құрылыстарға күшпен жегілді.
Хиуа хандығы жергілікті халықтан алым-салық жинауды күшейтті. Нәтижесінде қазақтар тек өз феодалдарына ғана емес, Хиуа мен Қоқан билеушілеріне де зекет және ұшыр төлеуге мәжбүр болды. Салық жинау ісі көбіне әскери күш арқылы жүргізілді.
Көтеріліс басшысы: Жанқожа Нұрмұхамедұлы
Хиуа мен Қоқан үстемдігіне қарсы Сырдария қазақтары көтеріліске шыға бастады. Бұл қозғалыстың жетекшісі Әлім руынан шыққан Жанқожа Нұрмұхамедұлы (1780–1860) болды. Шекті руы басшыларының бірі ретінде ол қарапайым халық арасында беделді, мақсаткер батыр ретінде танылды.
Жанқожа Сыр бойы қазақтарының, әсіресе егінші бұқараның отаршылдық езгіде қалғанын терең түсінді. Сондықтан Сыр қазақтарының бостандығы мен хиуалықтардың озбырлығына қарсы күрес үшін өз жасақтарын ұйымдастырды.
Хиуа бекіністеріне соққылар (1838–1845)
Жанқожаның жасақтары бұған дейін, 1838 жылы, Кенесары сарбаздарымен бірге Созақ қамалын қоршауға қатысқан.
1842 (күз)
Хиуаның ірі бекінісі Бесқала қиратылады, қала коменданты Бабажан өлтіріледі.
1843
Қуандария бойындағы хиуалықтар тұрғызған қамал талқандалады.
1845
Қамалды қайта тұрғызуға жіберілген екі мың хиуа тобы жеңіліске ұшырайды.
Патша үкіметінің қысымы: бекіністер мен мәжбүрлі еңбек
1853 жылы орыс әскерлері Ақмешітті басып алып, Сырдария әскери желісі құрылды. Алым барлық халықтан бірдей алынды: ірі бай да, орташа да, кедей де бір мөлшерде, яғни әр шаңырақтан төледі.
Сырдария бойындағы шекаралық әкімшілік Райым және Қазалы қамалдарын салу үшін мыңдаған қазақ шаруасын айдап әкеліп, еріксіз жұмыс істетті. Әскери қару-жарақ пен азық-түлікті тасу ісіне де қазақтар күштеп тартылды.
Осылайша қазақ еңбекшілері екі жақты қанауды — патша өкіметі мен жергілікті феодалдардың қысымын қатар бастан кешірді.
1856–1857 жылдардағы Сырдария көтерілісі
Орыс отарлаушыларына қарсы Сыр қазақтарының көтерілісі 1856 жылғы желтоқсанда басталды. Оның негізгі себептері: еріксіз жұмысқа жегу, жол пайдалануға және керуендерге қызмет көрсетуге байланысты ауыр салықтар, сондай-ақ патша өкіметінің қоныс аудару саясаты болды.
Қазалы фортын қоршау және алғашқы қақтығыстар
Бұл кезеңде Жанқожа өзіне тән әскери тәсілдерді пайдаланып, 1856 жылдың соңында Қазалы фортын қоршауға алды. Бұған дейін көтерілісшілер казак-орыс қонысы болған Солдатская слобода поселкесін жойды.
1856 жылғы 19–23 желтоқсан аралығында көтерілісшілер майор Булатов басқарған патша әскерінің отрядымен шайқасты.
Шешуші шайқас: Арықбалық (1857)
Көтерілістің кең таралуы Орынбор генерал-губернаторы әкімшілігін алаңдатты. Оның бұйрығымен көтерілісті басу үшін Ақмешіттен генерал-майор Фитингоф бастаған әскери күш жіберілді.
Шешуші шайқас 1857 жылғы 9 қаңтарда Қазалыға жақын Арықбалық мекенінде өтті. Жанқожа сарбаздарының шабуылы сәтсіз болып, аман қалғандары бытырап кетті. Ауыр жараланған Жанқожаны сарбаздары шайқас орнынан алып шығып, қауіпсіз жерге жасырды.
Жеңілу себептері
- Көтерілістің жеткілікті деңгейде ұйымдастырылмауы.
- Қазақ жасақтарының ауыр қарумен нашар жарақтануы: зеңбірек те, жеткілікті атыс қаруы да болмады.
- Патша әскерлерінің жақсы қаруланған, ұйымдасқан күшке сүйенуі.
Тарихи маңызы
Көтерілістен кейін Жанқожа халықтан шеттеп, негізінен би қызметін атқарды. Кейін оны жаулары опасыздықпен өлтірді. Алайда бұған қарамастан Жанқожа Нұрмұхамедұлы басқарған 1856–1857 жылдардағы Сырдария қазақтарының көтерілісінің тарихи маңызы зор болды.
Бұл қозғалыс патша өкіметінің отарлау саясатына қарсы бағытталған халық-азаттық күрестің айқын көрінісі еді.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы