Бұрынғы өткен заманда Бағдат шаһарында Ғылман деген бір ақылды адам болған екен
Бағдаттағы Ғылман туралы ғибрат
Бұрынғы өткен заманда Бағдат шаһарында Ғылман деген ақылды адам өмір сүріпті. Ол түрлі емшілік өнерімен танылып, даңқы бүкіл қалаға жайылады. Мұны естіген Бағдат патшасы Ғылманды сарайға шақыртып, күн сайын кеңес құрып отырады. Патша оның біліміне, тапқырлығына үнемі таңырқайтын екен.
Қызғаныштың басталуы
Бір күні патша үлкен уәзірін шақырып алып: «Ғылман өте ақылды, өнері де көп. Оны уәзір етсек қайтеді?» дейді. Мұны естіген уәзірдің ішіне қызғаныш ұялап, өз орнынан айырыламын деп қауіптенеді.
Ол патшаға: «Мен Ғылманнан қорқамын. Басқалар істей алмағанды істейді. Бір күні сізді де, бізді де өлтіріп, өзі патша болып алуы мүмкін» деп күмән ұялатады.
Патша бұған сеніп, қапаланып: «Мұндай ақылды адам патшаға зиянды екен ғой. Енді не істейміз? Тез көзін жойып өлтіреміз бе?» дейді. Уәзір қуанып: «Әуелі одан үш түрлі ғылым сұрап алып, үйреніп алайық, содан кейін өлтіреміз» деп кеңес береді.
Сол күннен бастап Ғылманды патшаның алдына кіргізбей қояды. Ғылман себебін сұрағанда, уәзір: «Патшаның уақыты болмай жүр» деп жылы жабады. Бірақ Ғылман ақылға салып, патшаның өзіне суып қалғанын сезеді.
Екі сауал
Уәзір Ғылманға патшаның «сауалдары бар» екенін айтып, екеуін алға тартады:
- Бірінші сауал: қол астындағы дұшпанды ұстап, жойып отыру үшін қандай ғылым керек?
- Екінші сауал: патша халқын қалай байыта алады?
Уәзір бұл амалдарды жазып беруді талап етеді. Ғылман: «Екі жыл уақыт беріңіздер» дейді. Бірақ уәзір: «Екі жыл түгіл, екі ай да жоқ. Екі аптада бітіресіз» деп қыса түседі.
Ғылман екі аптадан соң өзін өлтіретінін ұғып, айла табады: «Бұл жайында бар ақылымды сарп етіп, көп жыл жазған кітабым бар. Соның қатесін бір апта қарап, түзетіп берейін» дейді. Уәзір қуанып келісіп, шығып кетеді.
Сарайдағы шешуші сәт
Бір аптадан соң Ғылман уәзірге келіп: «Кітапты түзеттім. Бірақ патшаға өзім тапсырсам» дейді. Уәзір оны патшаға алып барады.
Патша кітапты алып, уәзірге: «Ғылманды құрметтеңіз, қазір бір кесе шарап құйып беріңіз» дейді. Уәзір у қосылған шараптан құйып береді.
Ғылман кеседе у барын сезіп, сездірмей қалтасынан тұзға ұқсас кішкене түйіршік тастайды да, біраздан соң шарапты ішіп қояды. Артынша у ішкен адамдай қалтырап, қиналған кейіп танытады. Сосын кесенің түбінде ұйыған уға саусағын малып, уәзірге: «Кітап пайдалы, әсіресе сіздерге керегі мына беттері. Не істеу керегі осы арада жазылған» деп, саусағындағы уды кітап бетіне жағып жібереді де, рұқсат сұрап шығып кетеді.
Ғылман кеткен соң уәзір мен патша кітапты ашып оқиды. Онда: «Кімде-кім осы кітаптың қағазын он ретке дейін жаласа, қуаты тіпті кемімейді» деген сөз жазылыпты. Екеуі қуанып, көрсетілген бетке дейін қағазды жалап отырып, ақыры өз уларынан өздері өледі.
Кітаптағы негізгі ғибрат
Сол кітапта патшаға арналған үш өсиет те жазылған екен:
Халық тыныш болсын десең — әркімді ақкөңілдікке, әдепке үйрет.
Халық бай болсын десең — әркімді еңбекке тәрбиеле.
Зұлымдықты тыйғым келеді десең — алдымен өзің зұлымдықтан тыйыл.
Бұл хикая ақылдың тек білім емес, әділет пен жауапкершілікке сүйенгенде ғана қоғамға қызмет ететінін еске салады; ал қызғаныш пен күдік билікті уға айналдыратынын көрсетеді.