Сендер соғыс дегенді білмей ететін боласыңдар
Адам өмірі — қонақтық, бірақ ізі қалатын қонақтық
Адам туады, адам өледі. Мұнда тұрған қайғы не? Бұл — жаратылыс заңы. Біздің шығыс елдері: «Адам — дүниеге келген қонақ: біраз қонақтап, аттануы керек», — деседі.
Бірақ адам дүниеге тек келіп, әшейін ғана аттана бермейді: ол артында ой қалдырады, ойдан мұра қалдырады. Ол өмірге адам болып келіп, адам күйінде қайтады.
Мен — ұлы жиырмасыншы ғасырдың жасы. Бүгін өз жайымды әңгіме еткім келеді. Өйткені бір жағымнан кек қысып отыр, екінші жағымнан — үлкен қайғым да бар.
Бұл жазғандарым ертең біздің осы ұлы күресімізді зерттейтіндердің қолына түсіп, үлкен істердің кішкене бір тетігіне тиянақ болуға жараса — басқа арманым жоқ. Олар біз осы арпалыста жүргенде қайғыра да, жылай да, күле де, кектене де білгенімізді ұқса болғаны.
Жастықты тонамақ болған қара күш
Кек неге қысады дерсіздер — оны да айтайын. Жастық шақ маған бір-ақ рет берілген. Сол кезімді түнерген қара күш жұлып әкетпек. Жастықтан бір айырылсам, ол қайта орала ма? Оралмайтынын мен жақсы білемін — тіпті тым жақсы білемін.
Біз, жастар, өмір сүруге асығатын едік. Жастық шағымыздың іші-сырты бірдей мағыналы болсын деуші едік қой, солай емес пе, құрбыларым?
Міне, сол қымбат шағымызды фашистер тонап алғысы келеді; балдырған бақшаға өрт салғысы келеді. Мен осыған кектенем.
Мен дүниеде жиырма-ақ жыл жасадым. Бірақ дәл қазір өзімді ересек адаммын деуге болады: ойым ақсақалды, байсалды, талай белді артқа салған адамның ойындай.
Соғысқа дейінгі арман: өлең, күй, білім, махаббат
Өнерге құмар көңіл
Он тоғыз жасымда бар ойым оқу мен қызмет жайында еді; несін жасырайын, атақ туралы да ойлайтынмын. Өнер жайын көп толғанушы едім.
Алдымен ақын болғым келді. Пушкин мен Лермонтовты, Гете мен Гейнені, Байрон мен Шиллерді оқығанда біржола сүңгіп кететінмін. Олар маған қатты ұнайтын да, күні-түні бас көтермей оқитынмын.
Күйші де болғым келетін. Чайковский мен Глинканы, Бетховен мен Шопенді ерекше құмартып тыңдаушы едім.
Өзімшіл екенмін: әрі ақын, әрі күйші болғым келді. Бірақ шынын айтсам, ол да аз көрінетін.
Ересек жолдастарым, бір туған ағаларым институт бітіріп, бірі — инженер, бірі — тарихшы болғанда, сол мамандықтардың бәрі менде де болса деп қиялдайтынмын.
Жанна және «сүю» сөзінің салмағы
Мен бір жақсы қыз туралы да көп толғандым. «Сүю» деген жалғыз сөздің өзінде қандай ұлы күш бар! Солай емес пе, құрбылар?
Мен қазақтың бір сұлу қызын сүйдім. Аты — Жанна еді. Сол кезде бақыттың қадірін бағалай білсемші. Қазір ойласам, ол өмірімнің ұмытылмас кезеңі екен.
Адам жүрегін өзгеше таныған ұлы Гете жастықты босқа жырлаған жоқ. Ол жастық шақты адам өмірінің ең биік шыңы деп босқа айтпаған.
Гете, Германия және қорланған адамдық
О, жастықтың ұлы ақыны — Гете! Сенімен тілдескім келеді: сен туған елді, сенің бауырларыңның үрім-бұтағын неге айналдырғанын білесің. Сен үшін қымбат асылдарды қалай қорлап, қайран жастықты қалай құртып жатқанын сезесің.
Бір кезде Гетенің елі аталған Германия енді зорлық-зомбылықтың, тапшылық таңбасын жасыра алмайтын қатыгездіктің еліне айналды. Германия фрицтердің еліне, шала сауатты, қараңғы тобырдың — Гитлердің еліне айналды.
Бүгінгі фрицтер «Фаусты» оқымайды, білмейді. Олар сені де танымайды. Сені біздің ел ғана шын сүйеді: біз сені Пушкинмен қатар қоямыз.
Ұр да жық ақымақ фрицтер біздің жастығымызды, болашағымызды құртқысы келеді. Біз, әрине, бере алмаймыз. Өлерміз — бірақ бермейміз.
Орыс та осыны айтады, қазақ та осыны айтады, СССР-дегі барлық ұлттар осыны айтады.
Үш жүз күндік майдан: адамның өзгеруі
Мен үш жүз күннен артық соғыста жүрмін. Осы уақыттың ішінде елім де өзгерді, адамдар да өзгерді, мен де өзгердім.
Мен енді жауынгермін. Қабағымнан кәр төккен, ызғар шашқан жауынгермін. Қазір мені көрген адам он ай бұрын бар ойы оқу мен сүйген қызында болған жас жігіт еді деп айта алмайды.
Менің жастығым адам баласының қызметіне берілді. Мүмкін, жастығым қайтып оралмас. Бірақ ол босқа кетпейді: менен кіші інілерімнің еншісіне тиеді.
Кейінгі ұрпаққа аманат
Кейінгі жастар, жас інілерім, сендер бақыттысыңдар. Сендер соғыс дегенді білмей өсесіңдер. Біз жастығымызды сендердің бақыттарыңның жолына құрбан еттік.
Сендер тыныш өмірде бақыт жасайсыңдар. Біз — кәрі кезеңнің, соғысты заманның адамымыз. Біз соғыста тудық, соғыста өлеміз. Күресте тудық — сол күреспен өлеміз.
Осының бәрі сендер үшін, кейінгі ұрпақ!
Өлімді көп көрген адам
Жолдастың өлімі
Өткен он айдың ішінде мен бірнеше шабуылда болдым. Өлімді көп көрдім. Адам өлімін жақсы ұғыныңдар: жақын жолдасыңның қиналып барып жан тапсыруын көруден ауыр не бар?
Бұл — жаныңа қосылған досыңның өлімі. Бұл — тізе қосып бірге алысып жүрген жолдасыңның өлімі.
Жауды мен аямаймын. Оның өліміне ішім қынжылмайды: мен адамды емес, адам бейнелі айуанды қырып жүргенімді жақсы білемін.
Ал қасыңда жаңа ғана қызыл әскерше киінген қыршын жас өліп жатса, жүрегің қатты ауырады, құрбылар.
Осы сұрапыл қырғын үстінде жаныңа сүйеу болатын нәрсе — біздің жігіттер ерлерше өліп жатыр деген берік сенім. Олардың өлімінде де өмір бар!
Жараланған сәт және үнсіз жауап
Бір шабуылда мен қатты жараландым. Қан майданда қала бердім. Жолдастарым жұлқысып жатыр, соғыс тым қатты. Мен тұрып, алға ұмтылғым келеді, бірақ қансырап барамын — көтеріле алар емеспін. Жаныңды қажайтыны — өз дәрменсіздігің.
Бір кезде есімді жисам, қасымда бір неміс солдаты шыңғырып жатыр екен. Қызыл әскердің штыгі қатты қадалған көрінеді. Мен оған: «Дыбысыңды шығарма! Соғыста жылай ма?» — деп әмір еттім.
Ол сорлы тым әлсіреген дауыспен: «Орыс-ай, ей орыс, өлейін деп жатырмын ғой», — деді.
«Не үшін өлмексің?» — дедім. Ол жауап бере алмады, тек ауыр ыңқылдады. «Фриц, неге өлмексің? Бұл өлім саған не үшін керек болды? Неге құмарттың елімге?» — дедім.
Ол жауап бере алмады. Сол күйі өліп кетті. Оның берер жауабы да жоқ еді: ол соғысқа келе жатқанда да, қайда әрі не үшін келе жатқанын білмеді; соғысқанда да не үшін соғысқанын білмеді; өлімге беттегенде де неге өлетінін білмеді.
Өмір — тәңірден алған ең үлкен сый
Мен соғыстың қымбатқа түсетінін білемін. Соғыс — орасан көп адамның өлімі.
Бір кезде адам баласы ұлы ақын Гетенің: «Біздің тәңірден алған ең үлкен сыйымыз — өмір» — дегенін естігенде мерейленетін еді. Ол мерейді ешкім тартып ала алмайды.
Адам ұлы адамша өмір сүрсін, адам дүниесі үшін маңыздысы — адам дүниесі болсын! Біз осы үшін күресеміз, осының жолында өмірімізді аямаймыз.
Өмір үшін күресте біз өлімнен сескенуді — қорлық деп білеміз. Адам бір-ақ рет туады, бір-ақ рет өледі. Өлімнің де түр-түрі бар. Ал үлкен құрметпен бас иетін өлім де болады: майданда ерлерше өлу.
Ел аманаты және жалғыз ұран
Қызыл әскер киімімен қорғанға тұрған ұл
Мен жаспын, мен өмір сүргім келеді. Ең қызықты өмір әлі алдымда екенін де білемін. Үстімде — қызыл әскер киімі. Мен армияда жүрген Азия елдерінің ұлымын.
Мен өз елімді қорғаймын. Момын да бауырмал да, ардақты да елім бар. Сол елім мен аттанарда: «Тас түлегім, қанатыңды қатырдым. Жау жағадан, бөрі етектен алғалы тұр. Аттан, қуып-жойып қайт! Жауынгерше қимылдай біл!» — деген болатын.
Мен мұны ұмытпаймын. Өз өмірімнің қымбат екенін де білемін: дүниеге келгелі көп болған жоқ қой. Бірақ бұл күресте сол өмірімді аямаймын. Аяуға қақым жоқ деп білемін.
«Не өлім, не жеңіс!»
Мендегі ұран — біреу-ақ: Ленин ұраны — «Не өлім, не жеңіс!»
Шығыстан батысқа: күннің тілсіз тілегі
Мен — шығыс адамымын, батысқа кетіп барамын. Біраз жерге келіп те қалдым. Елім жақтан шығатын алтын күн мені ұзақ күн бойы жылытады — ол қашанда қасымда.
Кеш бата бастады. Күн батысқа еңкейіп келеді, мен де батысқа қарай жүріп келемін. Күн де мені қимағандай, ұясына қона қоймай тұр.
Маған көзін тіке қадап тұрғандай: «Шығыс ұлы, жолың болсын! Шығысқа жеңіспен қайт! Мен сені Алатаудың аясында қарсы алармын!» — деп тұрғандай.
Күн көкжиекке батып барады. Мен әлі жүріп келем — алға кетіп барамын. Жау тас-талқан болып жеңілгенше, мен ілгері қарай аяңдай беруге тиістімін.
Батыс майдан. 1942 жыл, сәуір.