Бай үйіне барып
Ерте заманда бір кедейдің үш ұлы болыпты. Өмірі байлардың есігінде өткен кедей өлерінде үш ұлын қасына алып, өсиет айтады: «Үйдің шығыс жағында бір жалмауыз бай бар, соған өлсеңдер де жалданбаңдар», — дейді.
Жалмауыз байдың шарты
Әкесі дүниеден қайтқан соң үш бала күнкөріс үшін қызмет іздейді. Алдымен үлкен ағасы жолға шығып, көп уақыт жүрсе де жұмыс таба алмай, әкесі «барма» деген байға келеді. Бай сырттай «қош келдің» деп қарсы алғанымен, шарты сұмдық еді.
Байдың «жұмысы»
- Бір қара нар күніне 40 бөшке су ішеді.
- Күніне 40 арба құмалақ шығарады.
- Күніне 40 арба пішен жейді.
- Орындай алмасаң — басың алынады.
Үлкен ұл амалсыздан келіседі. Бірақ алғашқы күннен-ақ үлгермейді. Төрт-бес күннен кейін бай келіп қараса, шөп те, су да жетпей, қара нар арықтап қалған. Бай ашуға мініп, үлкен ұлдың басын алады.
Байдың қулығы осымен бітпейді: жұмыс сұрап келгендердің бәріне қолдан келмейтін «міндет» жүктеп, орындай алмағанын өлтіріп отырады. Осы жолмен ортаншы ұл да қаза табады.
Кіші ұл: Бірқарыстың келуі
Екі ағасынан айырылған соң үйде қалған кіші інісі оларды іздеп шығады. Ел оны бойы бір қарыс, сақалы қырық қарыс болғаны үшін Бірқарыс деп атайды екен. Көп қиындық көріп жүріп, ақыры жалмауыз байдың ауылына жетеді.
Бай тағы сол шартты айтады
Бай баяғы қара нарын алға тартып, «күте алмасаң — басың алынады» дейді. Бірқарыс болса күлімдеп: «Нар деген — мен көп баққан мал, бабын табармын», — деп келісе кетеді.
Байдың мақсаты — жұмыс орындату емес, өлтіруге сылтау табу.
Қара нардың «бабы»
Бірқарыс нардың пішен жейтін орнынан кейінірек, басы пішенге жетпейтіндей етіп байлап қояды. Сосын төрт аяғын төрт қазыққа байлайды. Нар қанша ұмтылса да шөп жеп, су іше алмайды. Бір күні бай келсе, нар ашығып тұрғандай, бірақ алдында шөп те, су да мол.
Бай: «Ана нарды отқа жібер», — деп бұйырып, үйіне кетеді. Бірқарыс: «Құп, қожа», — деп қала береді де, бай кетісімен нарды пішенімен қоса өртеп жібереді.
Сөздің салмағы
Бай ашуланып: «Нарды неге өртедің?» — дегенде, Бірқарыс сабырмен: «Өзіңіз “отқа жібер” дедіңіз, демек сізге керегі жоқ екен», — деп жауап береді. Бай осы сәтте-ақ Бірқарысты жай жолмен құлата алмайтынын сезеді.
Ақсақтемір ханның қара арғымағы
Бай Бірқарысты енді тіпті қиын іске жұмсамақ болады: алыстағы Ақсақтемір ханның жүйрік қара арғымағын әкеліп беруді талап етеді. Бірқарыс келісіп, шарт қояды: арғымақты әкелсе, бай барлық мүлкінің тең жартысын береді. Бай ішінен «бәрібір әкеле алмас» деп ойлап, келісімін береді.
Бәйгедегі айла
Бірқарыс байдың жүйрік атын мініп, күндер мен апталар жүріп Ақсақтемірдің еліне жетеді. Елде үлкен той өтіп, ат шабысына дайындалып жатыр екен. Жарысқа көп атпен бірге ханның қара арғымағы да қосылады.
Бірқарыс атының үстіне үлкен құс жастық салып, өзі де бәйгеге қосылады. Аттарды қоя бергенде, ол оза шауып отырып, жастықты жарып жібереді де, жүнін дауылдай бұрқыратып арттағылардың көзіне ұшырады. Көздері бітелген бәйгешілер жолынан жаңылып, жан-жаққа бытырайды. Бәйгеге тек Бірқарыс бірінші келіп, одан кейін қара арғымақ жетеді.
Ханның ашуы және сауда
Ақсақтемір ашуланып, қара арғымаққа мінген адамын сол жерде өлтіреді де, Бірқарысты шақырып: «Қонақ, мал ал, алтын ал, не алсаң да ал — тек атыңды бер», — дейді.
Бірқарыс: «Алыңыз, бірақ маған қара арғымағыңызды беріңіз, елге сонымен қайтайын. Әрі мың ділда алтын беріңіз», — дейді. Есі шыққан хан амалсыз келіседі. Бірқарыс қонақ болып жатып, қара арғымақ пен мың ділда алып, еліне қайтады.
Байдың қашуы және ақыры
Бірқарыс байға қара арғымақты әкеліп береді де, уәделі мүлкін сұрайды. Бай мүлкінің тең жартысын беруге мәжбүр болғанымен, тағы шарт қояды: «Аласың, бірақ үйімдегі барлық жұмысты істейсің», — дейді. Бірқарыс оған да көнеді, бірақ байдың уәдеден тайқып, қашуға дайындалып жүргенін сезеді.
Сандықтағы үн
Бірқарыс байдың жол азық салған сандығының түбіне тығылып жатады. Бір түні бай әйелімен бірге сандықты арбаға салып, елден қашады. Жол ұзап кеткенде бай: «Уһ, енді құтылмасақ, Бірқарыс бізге күн бермес», — дейді. Сонда сандық ішінен: «Иә, құтылдың!» — деген дауыс шығады.
Бай бірнеше рет «құтылдым» деген сайын, сандықтан дауыс қайта-қайта естіледі. Екінші күні кешке қарай Бірқарыс сандықтан шығып келеді. Бай мен әйелдің үрейі ұшады.
Құдық басындағы қақпан
Олар кешке құдық басына қонады. Бай түн ішінде Бірқарысты құдыққа тастамақ болып ойлайды. Бірақ түн ортасы ауа Бірқарыс байдың әйелін өз орнына жатқызып, өзі байдың қасына ауысып жатады. Бай оянып, Бірқарыс жатқан жақтағы адамды сүйреп апарып құдыққа тастайды да, орнына қайта жатады.
Таңертең бай оятамын деп қараса, қасында жатқан — Бірқарыс. Бай атын жегіп қаша жөнеледі, Бірқарыс артынан қуады. Бай қалың тоғайға тығылады. Бірқарыс тоғайға өрт жібереді. Бай тоғаймен бірге жанып кетеді.
Қорытынды
Бірқарыс байдың ауылына қайтып келіп, оның барлық малын айдап, өз еліне алып қайтады. Осылайша ағаларының құнын да қайтарып, зұлымдықтың түбі — сор екенін дәлелдейді.