Қожа Ахмет Йассауидің шәкірті
Ахмет Йүгінеки: өмірі мен мұрасы
Ахмет Йүгінекидің туған-өскен жері — Түркістан қаласы маңындағы Жүйнек. Әкесі Махмұд ақын болған. Ахмет араб тілінде еркін сөйлеген.
Кейбір деректерде ол туғаннан соқыр болған делінсе, енді бір деректер «соқыр адам табиғат сұлулығын қалай тамашалап, поэтикалық тілмен қалайша бейнелейді?» деген уәж айтады. Осыған сүйенсек, ақын жанарынан уақыт өте келе айырылған болуы ықтимал.
Қоғамдағы орны және рухани сабақтастығы
- Өз заманының қадірлі, беделді адамы болған.
- Білімпаздығы үшін Әдиб (оқымысты) Ахмет атанған.
- Қожа Ахмет Йассауидің шәкірті ретінде танылған.
- Түркі халықтарының әдеби тілінің қалыптасуына ықпал еткен.
«Хибатул-хақайық» — «Ақиқат сыйы»
Ахмет Йүгінеки өзінің әйгілі «Хибатул-хақайық» (яғни «Ақиқат сыйы») атты еңбегін жазады. Бұл шығарма 466 жол өлеңнен тұрады және шамамен 20 шақты тақырыпқа бөлінген. Еңбек арзу өлең өлшемімен түркі тілінде жазылған.
Қолжазба дәстүрі
Бір-бірінен айырмашылығы аз үш түрлі нұсқасы және әртүрлі үзінділері белгілі.
Құрылымы
466 жол өлең, 20 шақты тақырып — ойды жинақы, тәрбиелік мазмұнда ұсынады.
Негізгі ой-түйіндер
Ақынның дүниетанымындағы өзекті тұжырымдар адамның рухани кемелденуі, білімге ұмтылуы және тіл мәдениеті сияқты тақырыптарды қамтиды.
- 1 Адам дүниеге Алланы және ғылымды танып-білу үшін келеді; жер сырын ұғу — бақытты өмірге бастар жол.
- 2 Жаратушыны мадақтамайтын жан жоқ; жер бетіндегі әрекеттің бәрі Алланың еркімен жүзеге асады.
- 3 Алла жақсылықты жүз бөлік етіп жаратты: тоқсан тоғызы өзіне қалып, бір бөлігі ғана жерге жіберілді.
- 4 Өзіңе жақынды да, алысты да — адамдардың бәрін сүй; Алланың хикметін сезіне біл.
- 5 Адам өзі ғылымға бет бұрмаса, қанша оқытса да — ол құмға сіңген су секілді.
- 6 Біреу туралы жаман сөйлеме; сонда ешкім де сен туралы жаман айтпайды.
- 7 Өз көзіңмен көрмесең немесе анық білмесең, куәлік берме, жала жаппа; болмаған іске тіл тигізу — үлкен күнә.
- 8 Адамдар әлеуметтік және өзге жағдайына қарамастан, құдай алдында бірдей.
- 9 Қанағат — кісіліктің өлшемі. Қанағатсыздық мақтанға, өзгені төмен санауға, негізсіз нанымдарға және шектен тыс жоқтауға итермелеуі мүмкін.
- 10 Тіл — әрі тәтті, әрі ащы: жақсылық та, жамандық та тілден туады. Айтылған сөз — атылған оқ; сондықтан әр сөзді әбден ойлап айту керек.
Қолжазба тағдыры және жариялануы
Ақынның атақты кітабының қолжазбасы Стамбұлдағы мешіттердің бірінде сақталған деген дерек бар.
Көшірмелері 1444 жылы Арслан Әмір жасаған нұсқамен және 1480 жылы Түрік ғалымы Нәжит Асыл дайындаған көшірмемен белгілі.
Түрік тілінде еңбекті алғаш рет Рашид Рахмети Арат жариялаған.
Қазақ тіліндегі транскрипциясын Әмір Нәжит 1981 жылы жасаған.
Дерек
Санат: KZ портал — «Қазақша рефераттар жинағы».