Қожа Ахмет Йасауи ескерткіші
Қожа Ахмет Ясауи: түркі руханиятының ұлы ақыны
Қожа Ахмет Ясауи (?–1166) — қазақ халқының байырғы мәдениеті мен күллі түркі дүниесінің рухани тарихында айрықша орны бар ұлы ақын, ойшыл, сопылық дәстүрдің ірі өкілі. Оның шын есімі — Ахмет. Есімінің басындағы «қожа» атауы исламды таратып, уағыз айтқан қызметіне байланысты берілсе, «Ясауи» — Ясы (Түркістан) өңірімен байланысын білдіреді.
Нақтылай айтқанда, Ясы оның туған жері емес: Ахмет жастайынан жетім қалып, туыстарының қолына келіп, бала күнінен сол өңірде өседі. Туған жері — көне Исфиджаб (Сайрам).
Отбасы, тәлім-тәрбие, ұстаздар
Әкесі Ибраһим (Ибраһим бин Махмуд) — мұсылманша сауаты бар, сөз қадірін білетін, діндар адам ретінде сипатталады. Анасының аты — Қарашаш. Ел аузындағы аңыздар мен хикмет жолдары Ясауидің әулеттік тегіне қатысты түрлі дерек ұсынады; соның бірінде оның тегі Ысқақ баб арқылы жалғасатыны айтылады.
Ахмет Ясауи діни білімді Бұхарада Жүсіп Хамаданидан алады. Бұдан бөлек, түркі сопылық дәстүрінде аты ерекше атылатын Арыстан бабтан тәлім алғаны жөніндегі мәліметтер кең тараған. Ұстазы дүние салғаннан кейін Ясауи Түркістанға (сол кездегі Ясы) оралып, өңірге кең тараған сопылық-діни идеялардың ықпалды насихатшысы дәрежесіне көтеріледі.
«Диуани Хикмет»: мазмұны мен тарихи маңызы
Ясауиден бүгінгі ұрпаққа жеткен ең көлемді мұра — «Диуани Хикмет» («Хикмет жинақ», «Даналық кітабы»). Бұл шығарма алғаш рет 1878 жылы жеке кітап болып басылып, кейін Стамбұл, Қазан, Ташкент қалаларында бірнеше рет қайта жарық көрді. Соның бірі — 1901 жылы Қазанда Тыныштықұлы қазақ оқырмандарына арнап шығарған нұсқа.
Өлең құрылысы
Төрт тармақты өлең үлгісімен өрілген. Ақын өз өмір жолын, жан күйзелісін, қоғамдағы әділетсіздікті жыр етеді.
Қоғамдық үн
Хандардың, бектердің, қазылардың өктемдігі мен қиянатын сынап, фәнидің жалғандығын еске салады.
«Диуани Хикметтен» қазақ халқының ертедегі мәдениеті, әдебиеті, тарихы, этнографиясы және тұрмыс-тынысы туралы бағалы деректер ұшырасады. Бұл — Ясауи мұрасының тек діни мәтін деңгейінде қалып қоймай, кең мәдени-тарихи құндылыққа айналғанын көрсетеді.
Тілі: көпшілікке түсінікті түркілік негіз
«Хикмет» XII ғасырдағы көне түркі тілінде, оғыз-қыпшақ арналары тоғысқан ортақ тілдік негізде жазылған. Ең маңыздысы — тілі қарапайым, ауызекі сөйлеу өрнегіне жақын, көшпелі түркі тайпаларына түсінікті болып келеді. Түпнұсқа сақталмаған; бізге жеткені — XV–XVI ғасырлардағы көшірмелер. Көшірмелердің көп нұсқалары Стамбұлда, Ташкентте, Мәскеуде, Алматыда және басқа қорларда сақтаулы.
Тілдік ишара
Жинақтағы сөздік өрістен қала мәдениетінің кәсіби лексиконынан гөрі, дала тіршілігіне тән атаулар жиірек ұшырайды. Бұл ерекшелік мәтіннің қыпшақтық қабатқа жақындығын да аңғартады.
Дегенмен бұл мұраны «сенікі–менікі» деп бөлу орынсыз: Ясауи шығармалары — бүкіл түркі тілдес халықтарға ортақ рухани қазына.
Сопылық ілімнің төрт өзегі
Исламдағы сопылық ағым VII–VIII ғасырлардан бастау алады. «Диуани Хикметте» Ясауи сопылық жолдың төрт іргелі ұғымын айрықша атап көрсетеді:
-
1
Шариғат
Ислам заңдары мен әдет-ғұрыптарының жүйесі.
-
2
Тариқат
Сопылық жолдың тәртібі, рухани мақсатына жеткізетін бағыт.
-
3
Хақиқат
Құдайға жақындау, рухани кемелдену деңгейі.
-
4
Мағрифат
Дін жолын танып-білу, ілім арқылы түсіну.
Ясауидің ұстанымы
Ақынның пайымынша, шариғатсыз — тариқатқа, тариқатсыз — мағрифатқа, мағрифатсыз — хақиқатқа жету мүмкін емес. Ол сопылықтың жеңіл жол емес екенін, бұл қағидалардың астарында терең философиялық арналар жатқанын меңзейді.
Ілімнің қоғамға ықпалы және көркемдік тілі
Ясауи сопылықты түсінікті тілмен, өлең мен жырдың әсерлі өрнегімен жеткізді; жергілікті салт-дәстүрмен астастырып, халықтың рухани танымына жақындатты. Осы ерекшелік сопылық идеялардың Орта Азия мен Қазақстан кеңістігінде кең тарауына ықпал етті.
Ясауи дүниетанымында құдайды тану өзін-өзі танумен сабақтасып жатады. Оның хикметтерінде сопылықтағы «құдайды мистикалық сүю» доктринасы — таным туралы көзқарастың өзекті бөлігі ретінде көрінеді. Ясауи арқылы түркі жұрты шығыстық, әлемдік діни-философиялық ой кеңістігімен тереңірек байланысқа түсті.
Халует: өмірдің соңғы кезеңі
Деректерде Ахмет Ясауидің өмірінің соңғы жылдарын жер астындағы мінәжатхана — халуетте өткізгені айтылады. Сопылық түсінік бойынша, пайғамбар жасына (63) жеткен соң «пайғамбардан асу» тәкаппарлық әрі күнә ретінде қабылданып, Ясауи өзінше тоқтам жасап, дүние күйбеңінен шегініп, ғұмырын терең ішкі рухани ізденіске арнаған.
Оның нақты қанша жас жасағаны бірізді емес: бір деректерде 73, енді бірінде 85 жас делінеді; халық аңыздарында одан да ұзақ ғұмыр кешкені туралы нұсқалар бар. Қалай болғанда да, Ясауи өмірбаянының кей тұстары әлі де ғылыми зерттеуді қажет етеді.
Түркістандағы кесене және «Әзірет Сұлтан» мәртебесі
Қожа Ахмет Ясауи Түркістан қаласында жерленген. Ол халық жадында «Әзірет Сұлтан» аталып, XIV ғасырдың аяғында Әмір Темір оның басына әйгілі кесене салдыруға пәрмен береді. Бұл ғимарат — түркі-ислам сәулет өнерінің көрнекті мұрасы әрі тарихи жадтың нышаны.
Бүгінгі таңда Түркістандағы университетке Қожа Ахмет Ясауи есімінің берілуі — ұлы бабаға деген құрметтің белгісі, кейінгі ұрпақтың парызы ретінде қабылданады.
Мұхтар Шахановтың толғанысы: ескерткіш тағдыры
XIV ғасыр тудырған ғаламаттардың бірі — Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі. Ақын Мұхтар Шаханов бұл ескерткіштің айбынын, оны тұрғызған шеберлердің даңқын, сондай-ақ аяқталмай қалған құрылыс туралы өкінішті ойды поэтикалық түрде бейнелейді (газет мақаласынан үзінді ретінде тараған нұсқа).
Поэтикалық үзінді (өңделген нұсқа)
Талай-талай білімпаз асылдарды
Теңескенде келтірмей иығынан,
Ескерткіш тұр — қаншама ғасырларды
Ұзатып сап, күлімдеп миығынан.
Ескерткіш тұр ұлылық қалпын сақтап,
Даңқын сақтап данышпан шеберлердің.
Сан мыңдаған құл-құтандар ертелі-кеш тынбастан,
Сар даланың кеудесіне жазып жатты бір дастан.
Аңыздағы жас шебер — өнері оттай өртенген,
Бір сәттік албырт сезім төндіріп ап қатер мен.
«Әттең-ай, бітпей қалған мына ескерткіш болмаса…» —
Деп күрсінер тағдырдың салмағын көп көтересің ғой, аса…
Ескерту: үзіндінің тілі мен тыныс белгілері оқылымдылық үшін редакцияланды; түпнұсқа нұсқалары әр басылымда әрқалай кездесуі мүмкін.
Қорытынды
Қожа Ахмет Ясауи — XII ғасырда өмір сүрген насихатшы ғана емес, түркі дүниесінің рухани болмысын қалыптастыруға зор ықпал еткен философ-ойшыл ақын. Оның мұрасы әлі де тың зерттеулер мен терең ғылыми ізденісті қажет етеді, ал Түркістандағы кесене — сол мұраның көзге көрінер мәңгілік белгісі.