Қонысбай аузын бұртитып
Түс ішіндегі тандыр
Қонысбай ғажайып бір түс көрді. Түсінде ол қап-қара киім киіп, цирк аренасында тұр екен. Басында күмбез тәріздес қара сәлде, қолында қылтиған таяқша — кәдімгі жұрттың көзін байлағыш сиқыршысының өзі дерсің. Ол жан-жағына көз тастап, көпшілікке ойлана қарады: бәрінің де жүздері солғын, жүдеулі. Алдыңғы қатардан «нан!» деп жылаған жас балалардың ащы да аянышты дауысы естіледі.
Сиқырдың шарты
Қонысбай таяқшасын бір сермеп, селтиіп тұрған цирк қызметкерлеріне ишарат етті. Олар табан астында үлкен ақ тандырды дөңгелетіп аренаға шығарды. Сиқыршы бала тандырдың аузын жылтыр қара шүберекпен жапты да, өлеңдете жөнелді:
Жомарт тандыр, ақ тандыр,
Мына жұртты шаттандыр.
Әмірімді ал, ұққын,
Қарнын тойғыз халықтың!
Қаптың аузы сөгілсін,
Аузыңнан нан төгілсін!
Айтқандай-ақ, нан тандырдың аузынан қайнап шыға бастады. Тап-таза бидай ұнынан жасалған, буы бұрқыраған, арайлы да ажарлы кәдімгі нан! Түйенің көзіндей күлшелердің асты қаудырақ, үсті том-томпақ; аузыңа салсаң, ериін деп тұрғандай. Шайнамай-ақ жұта салуға да болатындай.
Жұрт мәз-мейрам. Бөбектердің қолында бір-бір күлше. Жүздерінде күлкі ойнайды. Көрермендер сиқыршы балаға алғыс жаудырып жатыр. Ақ тандырдың аузынан ытқыған нан толастар емес. Бірақ жұрт ертеңгі күнін ойлап, тегін дүниені қойны-қонышына тыққыштай бастады.
Қалың көпшіліктің ішінен Қонысбай анасын іздеді, бірақ ол кісі көрінбеді. Қатты қапаланып, шыдай алмай бар даусымен айқай салды: — Апа, қайдасың?..
Оянған сәт: жоқ тандыр, жоқ нан
— Мен мұндамын ғой, құлыным, жарық жұлдызым, — деп Күмісай жеңгей ұйқысырап жатқан баласының басынан сипады. Қонысбай селк етіп көзін ашты: — Тандыр қайда? Нан қайда?..
— Қайдағы тандыр? Қайдағы нан, ботам-ау? — деді анасы таңырқай. — Түс көрген шығарсың. Беталды сандырақтап, шошытпа мені, құлыным.
Үй ішінің суреті
Таң атып келеді екен. Терезеге қағылған жалпақ құрсау темірдің ара-арасынан күннің алғашқы сәби алтын шапақтары сығалап тұр. Қисық аяқ, сыры кеткен аласа жұқаяқтың үстінде абажадай дәу сандық — Қонысбайдың әжесінен қалған көз. Үстіне ескі-құсқы көрпе-жастық үйілген.
Жадау үй іші қасіретті соғыс жылдарының кейпін аңғартқандай: қабырғадағы көне алаша, ескі самауыр, көптен қол тимеген «Зингер» тігін машинасы — бәрі де үнсіз «үһілеп» тұрғандай.
Дастарқанның да жүзі күңгірт. Бар болғаны бидай талқан мен зағара (жүгері ұнынан пісірілген нан).
— Апа, нан! — деді Қонысбай аузын бұртиып. Анасы: — Мә, зағара. Ішінде асқабақ бар, тәп-тәтті. Же ғой, құлыным.
Бірақ бала қиғылық салды: бидай наны керек. Сонда оның көзі төрдегі шегеде ілулі тұрған тістелген күлшеге түсті.
Шегедегі нан: үміттің ырымға айналуы
— Анау шегеде ілулі тұрған күлшені алып берші! — деді Қонысбай. Бірақ анасы тоқтатты: — Ол нанды жеуге болмайды, төрем.
Ырым
Бұл — әкесінің майданға аттанарда тістеп кеткен наны. «Оралған соң өзі жейді» деген сенім сол нанға байланып тұр.
Қонысбай «егер келмесе ше?» деп айтып қоя жаздап, аузын дереу баса қойды. Қорқыныш жас жүрегін қыса түсті. Бірақ ол үрейден қашып, тәтті қиялға қайта оралды: «Әкем неге келмесін? Есен-сау ауылға оралады!»
Уақыт өткен сайын әлгі нан да өзгере берді: бір кездегі жұмсақ, қызыл шырайлы күлше қатайып, өңі сола бастады. Солған гүлдей жүдеу тартқан Күмісай жеңгей де сол нанмен тағдырлас сияқты еді.
Күмісай жеңгейдің күні
- көктемде күнге күйіп қоза баптады;
- еркектерше шалғымен пішен шапты;
- түнделетіп жүгері суарды;
- күні бойы мақта терді;
- нән қаптарды иыққа салып, арбаға астық тиесті.
Көйлектегі жамаудың күннен-күнге көбеюі де, бәлкім, содан.
Пернебек және бөлке нанның иісі
Таңғы шайдан кейін Күмісай жеңгей жұмысқа кетіп қалды. Қонысбай соңынан ұзақ қарап тұрды: жалт-жұлт еткен кетпен жүзі мен тарпылдаған кирзі етік дыбысы алыстай берді.
Сол сәтте артынан біреу шақырды. Жалт қараса — құрбысы Пернебек. Қолында қоңырқай бөлке нан. Ұртын бұлтитып, қарбыта жеп келеді. Бөлкенің қышқылтым, сүйкімді иісі Қонысбайдың танауын жарып, жұтқыншағын еріксіз бүлк еткізді.
Пернебек бөлкенің шетінен сындырып, жолдасына ұстатты: — Мә, же! Қарның ашқан шығар?
Бөлке қайдан келгенін сұрағанда, Пернебек мақтана түсіп айтты: кеше Қарасудан бір лақа балық ұстап алыпты, апасы соны совхоз жұмысшыларына апарып, нанға айырбастаған екен.
Әңгіме арасында Қонысбай бір сұрақ қойды: — Сенің көкең соғысқа аттанарда нан тістеп кетті ме?
Пернебек «иә» деді. Бірақ олардың үйінде тістелген нан ілулі тұрмаған: әлдеқашан сорпаға турап жеп қойған. Сонда Пернебек бір-ақ ауыз сөзбен шындықтың суығын сездірді: — Енді сенің көкең майданнан оралмайды...
Қарасудағы талас және жоғалған үміт
Қонысбай ескі кетпенді алып, дымқыл жерді қазып, жіңішке шұбалшаң терді. Банкіге салып, қармағын алып өзенге беттеді. Қарасудың суы тартылған, тұп-тұнық. Жағалаудағы жасыл қоғалар судырлайды.
Ол бір қайраңға отырып, қармақ салды. Қалтқы бір бұлтыңдап барып жоғалды — ілінді. Бірінен соң бірі балық түсті: алдымен теңге балық, артынан аузы апандай жайын.
Сол маңда танауы делиген, паңсыған бейтаныс қара бала отыр еді. Ол кенет өктем дауыспен: — Су мұрын, тұр орныңнан! Бұл — менің орным! — деп дүрсе қоя берді.
Қонысбай ұрыспады, орнын ауыстырды. Бірақ көп ұзамай қармақ сабы сынып, өзі суға күмп беріп, таяқшаны әзер ұстап шықты. Үшінші олжасы — керемет үлкен балық.
Қара бала жетіп келіп айқай салды: балықты үркіттің, кет бұл жерден деді. Қонысбай ішіндегі нанына жетем деген үміттің де босап бара жатқанын сезді. Ақыры: — Керек болса анау балықтарды да ал, қармағымды да ал, шұбалшаңдарымды да ал. Бәрін ал. Кештім! — деп, ауылға қарай кете барды. Екі иығы қалтқыдай бүлкілдеп, жылап бара жатты.
Масақ теру: тыйым, тәуекел, мейірім
Көп ұзамай Пернебек: — Әйда, жүр, масақ тереміз! — деді. Қонысбай анасына қарады. Анасы рұқсатын берді де, баласының қамын айтып шығарып салды: күн өтпесін, әкеңнің ескі қалпағын ки; табаныңа тікен кірмесін, абай бол.
Екі бала қаптарына қауын-қарбыз салып, қырға тартты. Аспан шайдай ашық, күн күйдіріп тұр. Бел-белесте сағым теңізі көшеді. Бірақ масақ жоқтың қасы: жердің шаңы ғана, қой-ешкінің құмалағы ғана.
Ақыры қырман көрінді: қыбырлаған жұрт, тау-тау үйілген қызыл бидай. Қонысбайдың көзі жайнап: — Міне, нан! — деді.
Олар көп ойланбай, орылмаған бидайға кіріп, бұқпантайлап тере бастады. Сол кезде ат дүбірі жақындап келіп тоқтады. Екі жауырын кірпідей жиырылып, қамшы күткен үрей тұла бойды тітіркентті.
Қорықшының сөзі
Бұл — Жақсылық ағай екен. Биыл көктемде бір аяғын беріп, майданнан мүгедек боп оралған. Протезі сықырлап, ер үстінде қисайып отыр.
Ол сабырмен түсіндірді: бұл — үкіметтің астығы; майдандағы әкелеріне нан керек; олар сендердің болашақтарың үшін соғысып жатыр. Масақ терсеңдер, комбайн жүрген аңызаққа барыңдар, бәріңе жетеді деді.
Сосын қойнынан бір нан шығарып, балаларға ұстатты да, атын шоқырақтатып кете барды. Оң аяғындағы ағаш протезі салақтап бара жатты.
Ұнның иісі, табаның қызылы
Үйде қол диірмен көксау қойдай қыр-қыр етіп айналды. Айнала жиегінен аппақ ұн бұрқырап шығып жатыр. Күмісай жеңгей оң қолымен тұтқаны айналдырып, сол қолымен табақтағы бидайды уыстап құяды. Қонысбай кеше ғана масақта тұрған дәннің бүгін мап-майда ұнға айналғанына телміре қарады.
Анасы қамыр илеп, шойын табаға салды. Үстіне тезек қалап, от жақты. Жиырма-отыз минуттан соң қақпағын ашқанда, табадан қып-қызыл нан көрінді.
Кішкентай қуаныш
Қонысбай ыстық нанның бір үзімін аузына жұпалақтап тығып: — На-н! — деп жымиды. Анасы да сүйсіне қарады: — Же ғой, құлыным, же ғой...
Бала сары майды қиялдады: «Бетіне май жағылса ғой...» Бірақ үйде жалғыз лақ та жоқ, сары май қайдан болсын. Сонда да ана мен бала бір тойып қалды. Кешке семіз бөдене асып жеді: сорпасы да тәп-тәтті болды.
Соңғы мойындау
Астық науқаны аяқталып, тоқшылық күндер жылт етіп өте шықты. Қонысбай мен Пернебек біраз уақыт балық аулады, кейін олжа азайған соң колхозшылардың қой-ешкісін бағуға келісті.
Бір күні екеуі Қарасу түбегіне мал айдап барып, шаңқай түсте жиденің көлеңкесінде отырып, өзен толқынына қарап сырласты.
Қонысбай бір кезде булығып: — Көкем тістеген нан бар еді ғой... — деді.
Сосын ең ауыр сөзін айтты: — Соны біз кеше апам екеуміз ыстық сорпаға қосып, турап жеп қойдық.
Пернебек мұңайып: — Шатақ болған екен... — деді.
Қайғының қара құсы Қонысбайдың кірпігіне қонақтай бастады. Ол өксіп-өксіп жылады. Өзендей үнсіз куәгер дүниеде тек жағалаудағы үлкен жасыл құрбақа ғана құрқ-құрқ етіп, әппақ бұғағын қайта-қайта бүлкілдетіп отырды.